60 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अध्यात्मं नाम यद् इदं पुरुषस्येह चिन्त्यते
यद् अध्यात्मं यतश्चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
adhyātmaṃ nāma yad idaṃ puruṣasyeha cintyate
yad adhyātmaṃ yataścaitattanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अध्यात्मम् इति मां पार्थ यद् एतद् अनुपृच्छसि
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतरं सुखम्
bhīṣma uvāca
adhyātmam iti māṃ pārtha yad etad anupṛcchasi
tadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham
- 3
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति
फललाभश्च सद्यः स्यात्सर्वभूतहितं च तत्
yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati
phalalābhaśca sadyaḥ syātsarvabhūtahitaṃ ca tat
- 4
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau
- 5
ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः
महाभूतानि भूतेषु सागरस्योर्मयो यथा
tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ
mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā
- 6
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः
prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ
tadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ
- 7
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्
अकरोत्तेषु वैषम्यं तत्तु जीवो ऽनु पश्यति
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt
akarotteṣu vaiṣamyaṃ tattu jīvo 'nu paśyati
- 8
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशयोनिजम्
वायोस्त्वक्स्पर्शचेष्टाश्च वाग् इत्येतच्चतुष्टयम्
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśayonijam
vāyostvaksparśaceṣṭāśca vāg ityetaccatuṣṭayam
- 9
रूपं चक्षुस्तथा पक्तिस्त्रिविधं तेज उच्यते
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः
rūpaṃ cakṣustathā paktistrividhaṃ teja ucyate
rasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ
- 10
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास्त्रयः
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं तु मन उच्यते
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇāstrayaḥ
mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate
- 11
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत
सप्तमी बुद्धिर् इत्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनर् अष्टमः
indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhārata
saptamī buddhir ityāhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamaḥ
- 12
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः
बुद्धिर् अध्यवसायाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः
cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ
buddhir adhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ
- 13
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यद् अर्वाग् ऊर्ध्वं च पश्यति
एतेन सर्वम् एवेदं विद्ध्यभिव्याप्तम् अन्तरम्
ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yad arvāg ūrdhvaṃ ca paśyati
etena sarvam evedaṃ viddhyabhivyāptam antaram
- 14
पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावांस्तदाश्रयान्
puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃstadāśrayān
- 15
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानाम् आगतिं गतिम्
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शमम् उत्तमम्
etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānām āgatiṃ gatim
samavekṣya śanaiścaiva labhate śamam uttamam
- 16
गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्यपि
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः
guṇānnenīyate buddhirbuddhir evendriyāṇyapi
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ
- 17
इति तन्मयम् एवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा
iti tanmayam evaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam
pralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā
- 18
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रम् उच्यते
जिघ्रति घ्राणम् इत्याहू रसं जानाति जिह्वया
yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotram ucyate
jighrati ghrāṇam ityāhū rasaṃ jānāti jihvayā
- 19
त्वचा स्पृशति च स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियते ऽसकृत्
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः
tvacā spṛśati ca sparśānbuddhirvikriyate 'sakṛt
yena saṃkalpayatyarthaṃ kiṃcidbhavati tanmanaḥ
- 20
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथग् अर्थानि पञ्चधा
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्यो ऽधितिष्ठति
adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthag arthāni pañcadhā
pañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo 'dhitiṣṭhati
- 21
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिद् अनुशोचति
puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartate
kadācillabhate prītiṃ kadācid anuśocati
- 22
न सुखेन न दुःखेन कदाचिद् अपि वर्तते
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता
na sukhena na duḥkhena kadācid api vartate
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā
- 23
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीन् एतान्नातिवर्तते
सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान्
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīn etānnātivartate
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān
- 24
अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते
प्रवर्तमानं हि रजस्तद्भावम् अनुवर्तते
atibhāvagatā buddhirbhāve manasi vartate
pravartamānaṃ hi rajastadbhāvam anuvartate
- 25
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रदर्शयति सा सदा
प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमो मोहश्च ते त्रयः
indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadā
prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamo mohaśca te trayaḥ
- 26
ये ये च भावा लोके ऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु ते त्रिषु
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत
ye ye ca bhāvā loke 'sminsarveṣveteṣu te triṣu
iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata
- 27
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता
सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा
indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā
sattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā
- 28
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत
trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyate
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata
- 29
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो ऽव्यावहारिकौ
sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ
tamoguṇena saṃyuktau bhavato 'vyāvahārikau
- 30
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यवेक्षेत तत्तदा
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
vartate sāttviko bhāva ityavekṣeta tattadā

