26 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं धर्मे स्थातुम् इच्छन्नरो वर्तेत भारत
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ dharme sthātum icchannaro varteta bhārata
vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha
- 2
सत्यं चैवानृतं चोभे लोकान् आवृत्य तिष्ठतः
तयोः किम् आचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः
satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokān āvṛtya tiṣṭhataḥ
tayoḥ kim ācaredrājanpuruṣo dharmaniścitaḥ
- 3
किं स्वित्सत्यं किम् अनृतं किं स्विद्धर्म्यं सनातनम्
कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्काले ऽनृतं वदेत्
kiṃ svitsatyaṃ kim anṛtaṃ kiṃ sviddharmyaṃ sanātanam
kasminkāle vadetsatyaṃ kasminkāle 'nṛtaṃ vadet
- 4
भीष्म उवाच
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्
यद्भूलोके सुदुर्ज्ञातं तत्ते वक्ष्यामि भारत
bhīṣma uvāca
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param
yadbhūloke sudurjñātaṃ tatte vakṣyāmi bhārata
- 5
भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यम् अनृतं भवेत्
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाप्यनृतं भवेत्
bhavetsatyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ vāpyanṛtaṃ bhavet
- 6
तादृशे मुह्यते बालो यत्र सत्यम् अनिष्ठितम्
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्
tādṛśe muhyate bālo yatra satyam aniṣṭhitam
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit
- 7
अप्यनार्यो ऽकृतप्रज्ञः पुरुषो ऽपि सुदारुणः
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाको ऽन्धवधाद् इव
apyanāryo 'kṛtaprajñaḥ puruṣo 'pi sudāruṇaḥ
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko 'ndhavadhād iva
- 8
किम् आश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामो ऽप्यधर्मवित्
सुमहत्प्राप्नुयात्पापं गङ्गायाम् इव कौशिकः
kim āścaryaṃ ca yanmūḍho dharmakāmo 'pyadharmavit
sumahatprāpnuyātpāpaṃ gaṅgāyām iva kauśikaḥ
- 9
तादृशो ऽयम् अनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्वचः
दुष्करः प्रतिसंख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति
tādṛśo 'yam anupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥ
duṣkaraḥ pratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati
- 10
प्रभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्
यत्स्याद् अहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः
prabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam
yatsyād ahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ
- 11
धारणाद्धर्म इत्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः
यत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः
dhāraṇāddharma ityāhurdharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ
yatsyāddhāraṇasaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ
- 12
श्रुतिधर्म इति ह्येके नेत्याहुर् अपरे जनाः
न तु तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते
śrutidharma iti hyeke netyāhur apare janāḥ
na tu tatpratyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate
- 13
ये ऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनम् इच्छन्ति कर्हिचित्
तेभ्यस्तन्न तद् आख्येयं स धर्म इति निश्चयः
ye 'nyāyena jihīrṣanto dhanam icchanti karhicit
tebhyastanna tad ākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ
- 14
अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजनात्
akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathaṃcana
avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvāpyakūjanāt
- 15
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्याद् इति विचारितम्
यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथाद् इति
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti vicāritam
yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhānmucyate śapathād iti
- 16
न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारम् अपि पीडयेत्
na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃcana
pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāram api pīḍayet
- 17
स्वशरीरोपरोधेन वरम् आदातुम् इच्छतः
सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित्
अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे ते ऽनृतवादिनः
svaśarīroparodhena varam ādātum icchataḥ
satyasaṃpratipattyarthaṃ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kvacit
anuktvā tatra tadvācyaṃ sarve te 'nṛtavādinaḥ
- 18
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यम् अनृतं भवेत्
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात्
परेषां धर्मम् आकाङ्क्षन्नीचः स्याद्धर्मभिक्षुकः
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt
pareṣāṃ dharmam ākāṅkṣannīcaḥ syāddharmabhikṣukaḥ
- 19
प्रतिश्रुत्य तु दातव्यं श्वःकार्यस्तु बलात्कृतः
यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतो ऽधर्मम् आस्थितः
pratiśrutya tu dātavyaṃ śvaḥkāryastu balātkṛtaḥ
yaḥ kaściddharmasamayātpracyuto 'dharmam āsthitaḥ
- 20
शठः स्वधर्मम् उत्सृज्य तम् इच्छेद् उपजीवितुम्
सर्वोपायैर्निहन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः
śaṭhaḥ svadharmam utsṛjya tam icched upajīvitum
sarvopāyairnihantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ
- 21
धनम् इत्येव पापानां सर्वेषाम् इह निश्चयः
ये ऽविषह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या पतनं गताः
dhanam ityeva pāpānāṃ sarveṣām iha niścayaḥ
ye 'viṣahyā hyasaṃbhojyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ
- 22
च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते
धनादानाद्दुःखतरं जीविताद्विप्रयोजनम्
cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretāstathaiva te
dhanādānādduḥkhataraṃ jīvitādviprayojanam
- 23
अयं वो रोचतां धर्म इति वाच्यः प्रयत्नतः
न कश्चिद् अस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः
ayaṃ vo rocatāṃ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥ
na kaścid asti pāpānāṃ dharma ityeṣa niścayaḥ
- 24
तथागतं च यो हन्यान्नासौ पापेन लिप्यते
स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु
tathāgataṃ ca yo hanyānnāsau pāpena lipyate
svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate
teṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu
- 25
यथा काकश्च गृध्रश्च तथैवोपधिजीविनः
ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु
yathā kākaśca gṛdhraśca tathaivopadhijīvinaḥ
ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavantyetāsu yoniṣu
- 26
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः
मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः
yasminyathā vartate yo manuṣyastasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ
māyācāro māyayā vartitavyaḥ sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ

