15 shlokas
- 1
व्यास उवाच
हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः
क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिमोचनः
vyāsa uvāca
hṛdi kāmadrumaścitro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ
krodhamānamahāskandho vivitsāparimocanaḥ
- 2
तस्य चाज्ञानम् आधारः प्रमादः परिषेचनम्
सो ऽभ्यसूयापलाशो हि पुरादुष्कृतसारवान्
tasya cājñānam ādhāraḥ pramādaḥ pariṣecanam
so 'bhyasūyāpalāśo hi purāduṣkṛtasāravān
- 3
संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयंकरः
मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिः परिवेष्टितः
saṃmohacintāviṭapaḥ śokaśākho bhayaṃkaraḥ
mohanībhiḥ pipāsābhirlatābhiḥ pariveṣṭitaḥ
- 4
उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तं फलेप्सवः
आयासैः संयतः पाशैः फलानि परिवेष्टयन्
upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhāstaṃ phalepsavaḥ
āyāsaiḥ saṃyataḥ pāśaiḥ phalāni pariveṣṭayan
- 5
यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षम् अपकर्षति
गतः स दुःखयोर् अन्तं यतमानस्तयोर्द्वयोः
yastānpāśānvaśe kṛtvā taṃ vṛkṣam apakarṣati
gataḥ sa duḥkhayor antaṃ yatamānastayordvayoḥ
- 6
संरोहत्यकृतप्रज्ञः संतापेन हि पादपम्
स तम् एव ततो हन्ति विषं ग्रस्तम् इवातुरम्
saṃrohatyakṛtaprajñaḥ saṃtāpena hi pādapam
sa tam eva tato hanti viṣaṃ grastam ivāturam
- 7
तस्यानुशयमूलस्य मूलम् उद्ध्रियते बलात्
त्यागाप्रमादाकृतिना साम्येन परमासिना
tasyānuśayamūlasya mūlam uddhriyate balāt
tyāgāpramādākṛtinā sāmyena paramāsinā
- 8
एवं यो वेद कामस्य केवलं परिकर्षणम्
वधं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते
evaṃ yo veda kāmasya kevalaṃ parikarṣaṇam
vadhaṃ vai kāmaśāstrasya sa duḥkhānyativartate
- 9
शरीरं पुरम् इत्याहुः स्वामिनी बुद्धिर् इष्यते
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम्
śarīraṃ puram ityāhuḥ svāminī buddhir iṣyate
tatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam
- 10
इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा
indriyāṇi janāḥ paurāstadarthaṃ tu parā kṛtiḥ
tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajastathā
- 11
यदर्थम् उपजीवन्ति पौराः सहपुरेश्वराः
अद्वारेण तम् एवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः
yadartham upajīvanti paurāḥ sahapureśvarāḥ
advāreṇa tam evārthaṃ dvau doṣāvupajīvataḥ
- 12
तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यम् उच्यते
पौराश्चापि मनस्त्रस्तास्तेषाम् अपि चला स्थितिः
tatra buddhirhi durdharṣā manaḥ sādharmyam ucyate
paurāścāpi manastrastāsteṣām api calā sthitiḥ
- 13
यदर्थं बुद्धिर् अध्यास्ते न सो ऽर्थः परिषीदति
यदर्थं पृथग् अध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति
yadarthaṃ buddhir adhyāste na so 'rthaḥ pariṣīdati
yadarthaṃ pṛthag adhyāste manastatpariṣīdati
- 14
पृथग्भूतं यदा बुद्ध्या मनो भवति केवलम्
तत्रैनं विवृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते
pṛthagbhūtaṃ yadā buddhyā mano bhavati kevalam
tatrainaṃ vivṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate
- 15
तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम्
तं चादाय जनं पौरं रजसे सम्प्रयच्छति
tanmanaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatam
taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase samprayacchati

