21 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रस्यन्ति प्राणिनः सदा
उभयं मे यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
śokādduḥkhācca mṛtyośca trasyanti prāṇinaḥ sadā
ubhayaṃ me yathā na syāttanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत
bhīṣma uvāca
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
nāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata
- 3
नारद उवाच
उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव च
सम्प्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे
nārada uvāca
uraseva praṇamase bāhubhyāṃ tarasīva ca
samprahṛṣṭamanā nityaṃ viśoka iva lakṣyase
- 4
उद्वेगं नेह ते किंचित्सुसूक्ष्मम् अपि लक्षये
नित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे
udvegaṃ neha te kiṃcitsusūkṣmam api lakṣaye
nityatṛpta iva svastho bālavacca viceṣṭase
- 5
समङ्ग उवाच
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं सत्त्वेषु मानद
तेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम्
samaṅga uvāca
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ sattveṣu mānada
teṣāṃ tattvāni jānāmi tato na vimanā hyaham
- 6
उपक्रमान् अहं वेद पुनर् एव फलोदयान्
लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम्
upakramān ahaṃ veda punar eva phalodayān
loke phalāni citrāṇi tato na vimanā hyaham
- 7
अगाधाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद
अन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मान् अपि जीवतः
agādhāścāpratiṣṭhāśca gatimantaśca nārada
andhā jaḍāśca jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ
- 8
विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसः
बलवन्तो ऽबलाश्चैव तद्वद् अस्मान्सभाजय
vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥ
balavanto 'balāścaiva tadvad asmānsabhājaya
- 9
सहस्रिणश्च जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा
शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मान् अपि जीवतः
sahasriṇaśca jīvanti jīvanti śatinastathā
śākena cānye jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ
- 10
यदा न शोचेमहि किं नु न स्याद्धर्मेण वा नारद कर्मणा वा
कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति
yadā na śocemahi kiṃ nu na syāddharmeṇa vā nārada karmaṇā vā
kṛtāntavaśyāni yadā sukhāni duḥkhāni vā yanna vidharṣayanti
- 11
यस्मै प्रज्ञां कथयन्ते मनुष्याः प्रज्ञामूलो हीन्द्रियाणां प्रसादः
मुह्यन्ति शोचन्ति यदेन्द्रियाणि प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य
yasmai prajñāṃ kathayante manuṣyāḥ prajñāmūlo hīndriyāṇāṃ prasādaḥ
muhyanti śocanti yadendriyāṇi prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya
- 12
मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव मूढस्य नायं न परो ऽस्ति लोकः
न ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव
mūḍhasya darpaḥ sa punarmoha eva mūḍhasya nāyaṃ na paro 'sti lokaḥ
na hyeva duḥkhāni sadā bhavanti sukhasya vā nityaśo lābha eva
- 13
भावात्मकं सम्परिवर्तमानं न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात्
इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा न चिन्तयेद्दुःखम् अभ्यागतं वा
bhāvātmakaṃ samparivartamānaṃ na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryāt
iṣṭānbhogānnānurudhyetsukhaṃ vā na cintayedduḥkham abhyāgataṃ vā
- 14
समाहितो न स्पृहयेत्परेषां नानागतं नाभिनन्देत लाभम्
न चापि हृष्येद्विपुले ऽर्थलाभे तथार्थनाशे च न वै विषीदेत्
samāhito na spṛhayetpareṣāṃ nānāgataṃ nābhinandeta lābham
na cāpi hṛṣyedvipule 'rthalābhe tathārthanāśe ca na vai viṣīdet
- 15
न बान्धवा न च वित्तं न कौली न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम्
दुःखात्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते परत्र शीले न तु यान्ति शान्तिम्
na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulī na ca śrutaṃ na ca mantrā na vīryam
duḥkhāttrātuṃ sarva evotsahante paratra śīle na tu yānti śāntim
- 16
नास्ति बुद्धिर् अयुक्तस्य नायोगाद्विद्यते सुखम्
धृतिश्च दुःखत्यागश्चाप्युभयं नः सुखोदयम्
nāsti buddhir ayuktasya nāyogādvidyate sukham
dhṛtiśca duḥkhatyāgaścāpyubhayaṃ naḥ sukhodayam
- 17
प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः
उत्सेको नरकायैव तस्मात्तं संत्यजाम्यहम्
priyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥ
utseko narakāyaiva tasmāttaṃ saṃtyajāmyaham
- 18
एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोः
पश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात्
etāñśokabhayotsekānmohanānsukhaduḥkhayoḥ
paśyāmi sākṣivalloke dehasyāsya viceṣṭanāt
- 19
अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरः
तृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीम् इमाम्
arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥ
tṛṣṇāmohau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīm imām
- 20
न मृत्युतो न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चन
पीतामृतस्येवात्यन्तम् इह चामुत्र वा भयम्
na mṛtyuto na cādharmānna lobhānna kutaścana
pītāmṛtasyevātyantam iha cāmutra vā bhayam
- 21
एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपो ऽव्ययम्
तेन नारद सम्प्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते
etadbrahmanvijānāmi mahatkṛtvā tapo 'vyayam
tena nārada samprāpto na māṃ śokaḥ prabādhate

