18 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यतः प्रभवति क्रोधः कामश्च भरतर्षभ
शोकमोहौ विवित्सा च परासुत्वं तथा मदः
yudhiṣṭhira uvāca
yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmaśca bharatarṣabha
śokamohau vivitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ
- 2
लोभो मात्सर्यम् ईर्ष्या च कुत्सासूया कृपा तथा
एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद
lobho mātsaryam īrṣyā ca kutsāsūyā kṛpā tathā
etatsarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada
- 3
भीष्म उवाच
त्रयोदशैते ऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः
उपासते महाराज समस्ताः पुरुषान् इह
bhīṣma uvāca
trayodaśaite 'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ
upāsate mahārāja samastāḥ puruṣān iha
- 4
एते प्रमत्तं पुरुषम् अप्रमत्ता नुदन्ति हि
वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वैव पुरुषेतरान्
ete pramattaṃ puruṣam apramattā nudanti hi
vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭvaiva puruṣetarān
- 5
एभ्यः प्रवर्तते दुःखम् एभ्यः पापं प्रवर्तते
इति मर्त्यो विजानीयात्सततं भरतर्षभ
ebhyaḥ pravartate duḥkham ebhyaḥ pāpaṃ pravartate
iti martyo vijānīyātsatataṃ bharatarṣabha
- 6
एतेषाम् उदयं स्थानं क्षयं च पुरुषोत्तम
हन्त ते वर्तयिष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
eteṣām udayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca puruṣottama
hanta te vartayiṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
- 7
लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैर् उदीर्यते
क्षमया तिष्ठते राजञ्श्रीमांश्च विनिवर्तते
lobhātkrodhaḥ prabhavati paradoṣair udīryate
kṣamayā tiṣṭhate rājañśrīmāṃśca vinivartate
- 8
संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते
अवद्यदर्शनाद्व्येति तत्त्वज्ञानाच्च धीमताम्
saṃkalpājjāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate
avadyadarśanādvyeti tattvajñānācca dhīmatām
- 9
विरुद्धानि हि शास्त्राणि पश्यन्तीहाल्पबुद्धयः
विवित्सा जायते तत्र तत्त्वज्ञानान्निवर्तते
viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpabuddhayaḥ
vivitsā jāyate tatra tattvajñānānnivartate
- 10
प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति
prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāttasya dehinaḥ
yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati
- 11
परासुता क्रोधलोभाद् अभ्यासाच्च प्रवर्तते
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते
parāsutā krodhalobhād abhyāsācca pravartate
dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedātsā nivartate
- 12
सत्त्वत्यागात्तु मात्सर्यम् अहितानि च सेवते
एतत्तु क्षीयते तात साधूनाम् उपसेवनात्
sattvatyāgāttu mātsaryam ahitāni ca sevate
etattu kṣīyate tāta sādhūnām upasevanāt
- 13
कुलाज्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम्
एभिर् एव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति
kulājjñānāttathaiśvaryānmado bhavati dehinām
ebhir eva tu vijñātairmadaḥ sadyaḥ praṇaśyati
- 14
ईर्ष्या कामात्प्रभवति संघर्षाच्चैव भारत
इतरेषां तु मर्त्यानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति
īrṣyā kāmātprabhavati saṃgharṣāccaiva bhārata
itareṣāṃ tu martyānāṃ prajñayā sā praṇaśyati
- 15
विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैर् असंगतैः
कुत्सा संजायते राजन्न् उपेक्षाभिः प्रशाम्यति
vibhramāllokabāhyānāṃ dveṣyairvākyair asaṃgataiḥ
kutsā saṃjāyate rājann upekṣābhiḥ praśāmyati
- 16
प्रतिकर्तुम् अशक्याय बलस्थायापकारिणे
असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते
pratikartum aśakyāya balasthāyāpakāriṇe
asūyā jāyate tīvrā kāruṇyādvinivartate
- 17
कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा
धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा
kṛpaṇānsatataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā
dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā
- 18
एतान्येव जितान्याहुः प्रशमाच्च त्रयोदश
एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश
त्वया सर्वात्मना नित्यं विजिता जेष्यसे च तान्
etānyeva jitānyāhuḥ praśamācca trayodaśa
ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣāstrayodaśa
tvayā sarvātmanā nityaṃ vijitā jeṣyase ca tān

