32 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पापस्य यद् अधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते
एतद् इच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ
yudhiṣṭhira uvāca
pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate
etad icchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha
- 2
भीष्म उवाच
पापस्य यद् अधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप
एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते
bhīṣma uvāca
pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa
eko lobho mahāgrāho lobhātpāpaṃ pravartate
- 3
अतः पापम् अधर्मश्च तथा दुःखम् अनुत्तमम्
निकृत्या मूलम् एतद्धि येन पापकृतो जनाः
ataḥ pāpam adharmaśca tathā duḥkham anuttamam
nikṛtyā mūlam etaddhi yena pāpakṛto janāḥ
- 4
लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते
लोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता
lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate
lobhānmohaśca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā
- 5
अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयः
अभिध्याप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते
akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ
abhidhyāprajñatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate
- 6
अन्यायश्चावितर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियाः
कूटविद्यादयश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा
anyāyaścāvitarkaśca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥ
kūṭavidyādayaścaiva rūpaiśvaryamadastathā
- 7
सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम्
सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वयुक्तता
हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम्
sarvabhūteṣvaviśvāsaḥ sarvabhūteṣvanārjavam
sarvabhūteṣvabhidrohaḥ sarvabhūteṣvayuktatā
haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam
- 8
वाग्वेगो मानसो वेगो निन्दावेगस्तथैव च
उपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः
vāgvego mānaso vego nindāvegastathaiva ca
upasthodarayorvego mṛtyuvegaśca dāruṇaḥ
- 9
ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुस्त्यजः
रसवेगश्च दुर्वारः श्रोत्रवेगश्च दुःसहः
īrṣyāvegaśca balavānmithyāvegaśca dustyajaḥ
rasavegaśca durvāraḥ śrotravegaśca duḥsahaḥ
- 10
कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारिता
साहसानां च सर्वेषाम् अकार्याणां क्रियास्तथा
kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā
sāhasānāṃ ca sarveṣām akāryāṇāṃ kriyāstathā
- 11
जातौ बाल्ये ऽथ कौमारे यौवने चापि मानवः
न संत्यजत्यात्मकर्म यन्न जीर्यति जीर्यतः
jātau bālye 'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ
na saṃtyajatyātmakarma yanna jīryati jīryataḥ
- 12
यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्राप्त्या कुरूद्वह
नित्यं गम्भीरतोयाभिर् आपगाभिर् इवोदधिः
न प्रहृष्यति लाभैर्यो यश्च कामैर्न तृप्यति
yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvaha
nityaṃ gambhīratoyābhir āpagābhir ivodadhiḥ
na prahṛṣyati lābhairyo yaśca kāmairna tṛpyati
- 13
यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैः
ज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथा
स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना
yo na devairna gandharvairnāsurairna mahoragaiḥ
jñāyate nṛpa tattvena sarvairbhūtagaṇaistathā
sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā
- 14
दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा
भवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानाम् अकृतात्मनाम्
dambho drohaśca nindā ca paiśunyaṃ matsarastathā
bhavantyetāni kauravya lubdhānām akṛtātmanām
- 15
सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताः
छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः
sumahāntyapi śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ
chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ
- 16
द्वेषक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः
अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्छन्नास्तृणैर् इव
धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत्
dveṣakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ
antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāśchannāstṛṇair iva
dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat
- 17
कुर्वते च बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलाश्रिताः
सर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लोभाज्ञानेषु निष्ठिताः
kurvate ca bahūnmārgāṃstāṃstānhetubalāśritāḥ
sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ
- 18
धर्मस्याह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिः
या या विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते
dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastairdurātmabhiḥ
yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate
- 19
दर्पः क्रोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोको ऽतिमानिता
तत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषु
एतान् अशिष्टान्बुध्यस्व नित्यं लोभसमन्वितान्
darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko 'timānitā
tata eva hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣu
etān aśiṣṭānbudhyasva nityaṃ lobhasamanvitān
- 20
शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान्
येषु वृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च
śiṣṭāṃstu paripṛcchethā yānvakṣyāmi śucivratān
yeṣu vṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca
- 21
नामिषेषु प्रसङ्गो ऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु च
शिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः
nāmiṣeṣu prasaṅgo 'sti na priyeṣvapriyeṣu ca
śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ
- 22
सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम्
दातारो न गृहीतारो दयावन्तस्तथैव च
sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam
dātāro na gṛhītāro dayāvantastathaiva ca
- 23
पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव च
सर्वोपकारिणो धीराः सर्वधर्मानुपालकाः
pitṛdevātitheyāśca nityodyuktāstathaiva ca
sarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ
- 24
सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत
न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापारपारगाः
sarvabhūtahitāścaiva sarvadeyāśca bhārata
na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpārapāragāḥ
- 25
न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम्
न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः
na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yatpurā sādhubhiḥ kṛtam
na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ
- 26
ते सेव्याः साधुभिर्नित्यं येष्वहिंसा प्रतिष्ठिता
कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः
सुव्रताः स्थिरमर्यादास्तान् उपास्स्व च पृच्छ च
te sevyāḥ sādhubhirnityaṃ yeṣvahiṃsā pratiṣṭhitā
kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ
suvratāḥ sthiramaryādāstān upāssva ca pṛccha ca
- 27
न गवार्थं यशोऽर्थं वा धर्मस्तेषां युधिष्ठिर
अवश्यकार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा
na gavārthaṃ yaśo'rthaṃ vā dharmasteṣāṃ yudhiṣṭhira
avaśyakārya ityeva śarīrasya kriyāstathā
- 28
न भयं क्रोधचापल्यं न शोकस्तेषु विद्यते
न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिद् आस्थिताः
na bhayaṃ krodhacāpalyaṃ na śokasteṣu vidyate
na dharmadhvajinaścaiva na guhyaṃ kiṃcid āsthitāḥ
- 29
येष्वलोभस्तथामोहो ये च सत्यार्जवे रताः
तेषु कौन्तेय रज्येथा येष्वतन्द्रीकृतं मनः
yeṣvalobhastathāmoho ye ca satyārjave ratāḥ
teṣu kaunteya rajyethā yeṣvatandrīkṛtaṃ manaḥ
- 30
ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च
निर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca
nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

