49 shlokas
- 1
करालजनक उवाच
नानात्वैकत्वम् इत्युक्तं त्वयैतद् ऋषिसत्तम
पश्यामि चाभिसंदिग्धम् एतयोर्वै निदर्शनम्
karālajanaka uvāca
nānātvaikatvam ityuktaṃ tvayaitad ṛṣisattama
paśyāmi cābhisaṃdigdham etayorvai nidarśanam
- 2
तथाप्रबुद्धबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन्न संशयः
tathāprabuddhabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etanna saṃśayaḥ
- 3
अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम्
तद् अप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टम् इव मे ऽनघ
akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam
tad apyasthirabuddhitvātpranaṣṭam iva me 'nagha
- 4
तद् एतच्छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम्
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः
tad etacchrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam
buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ
- 5
विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च
सांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह
vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca
sāṃkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha
- 6
वसिष्ठ उवाच
हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि
योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे
vasiṣṭha uvāca
hanta te sampravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me
- 7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम्
तच्चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर्वेदविदो जनाः
yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam
taccāpi dvividhaṃ dhyānam āhurvedavido janāḥ
- 8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā
- 9
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप
त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः
mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa
trikālaṃ nābhiyuñjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ
- 10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः
indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tataḥ
- 11
तं चोदनाभिर्मतिमान् आत्मानं चोदयेद् अथ
तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत्तद् उक्तं मनीषिभिः
taṃ codanābhirmatimān ātmānaṃ codayed atha
tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yattad uktaṃ manīṣibhiḥ
- 12
तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवम् अनुशुश्रुम
द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः
taiścātmā satataṃ jñeya ityevam anuśuśruma
dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ
- 13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनो ऽत्मनि
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ
pūrvarātre pare caiva dhārayeta mano 'tmani
- 14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः
sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ
- 15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्गिरिवच्चापि निश्चलः
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते
sthāṇuvaccāpyakampaḥ syādgirivaccāpi niścalaḥ
budhā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate
- 16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः
na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati
na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ
- 17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत्
तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर्मनीषिणः
na cābhimanyate kiṃcinna ca budhyati kāṣṭhavat
tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhurmanīṣiṇaḥ
- 18
निवाते च यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्स दृश्यते
निरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिम् आप्नुयात्
nivāte ca yathā dīpyandīpastadvatsa dṛśyate
niriṅgaścācalaścordhvaṃ na tiryaggatim āpnuyāt
- 19
तदा तम् अनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते
हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः
tadā tam anupaśyeta yasmindṛṣṭe tu kathyate
hṛdayastho 'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ
- 20
विधूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिमान्
वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे दृश्यते ऽत्मा तथात्मनि
vidhūma iva saptārcir āditya iva raśmimān
vaidyuto 'gnir ivākāśe dṛśyate 'tmā tathātmani
- 21
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिम् अमृतात्मकम्
yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ
brāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hyayonim amṛtātmakam
- 22
तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम्
तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते
tad evāhur aṇubhyo 'ṇu tanmahadbhyo mahattaram
tadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate
- 23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत्
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न् अतामसः
buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ
- 24
स तमोनुद इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर्वेदपारगैः
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञितः
sa tamonuda ityuktastattvajñairvedapāragaiḥ
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo 'liṅgasaṃjñitaḥ
- 25
योगम् एतद्धि योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम्
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानम् अजरं परम्
yogam etaddhi yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇam
evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmānam ajaraṃ param
- 26
योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया
सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम्
yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā
sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam
- 27
अव्यक्तम् आहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम
avyaktam āhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ
tasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama
- 28
अहंकारस्तु महतस्तृतीयम् इति नः श्रुतम्
पञ्च भूतान्यहंकाराद् आहुः सांख्यानुदर्शिनः
ahaṃkārastu mahatastṛtīyam iti naḥ śrutam
pañca bhūtānyahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyānudarśinaḥ
- 29
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडश
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च
etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca
- 30
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर्मनीषिणः
सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः
etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhurmanīṣiṇaḥ
sāṃkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe ratāḥ

