23 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्रैव चेदम् अव्यग्रः शृण्वाख्यानम् अनुत्तमम्
दीर्घसूत्रं समाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये
bhīṣma uvāca
atraiva cedam avyagraḥ śṛṇvākhyānam anuttamam
dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye
- 2
नातिगाधे जलस्थाये सुहृदः शकुलास्त्रयः
प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः
nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulāstrayaḥ
prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ
- 3
अत्रैकः प्राप्तकालज्ञो दीर्घदर्शी तथापरः
दीर्घसूत्रश्च तत्रैकस्त्रयाणां जलचारिणाम्
atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ
dīrghasūtraśca tatraikastrayāṇāṃ jalacāriṇām
- 4
कदाचित्तज्जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः
निःस्रावयामासुर् अथो निम्नेषु विविधैर्मुखैः
kadācittajjalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ
niḥsrāvayāmāsur atho nimneṣu vividhairmukhaiḥ
- 5
प्रक्षीयमाणं तं बुद्ध्वा जलस्थायं भयागमे
अब्रवीद्दीर्घदर्शी तु तावुभौ सुहृदौ तदा
prakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame
abravīddīrghadarśī tu tāvubhau suhṛdau tadā
- 6
इयम् आपत्समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम्
शीघ्रम् अन्यत्र गच्छामः पन्था यावन्न दुष्यति
iyam āpatsamutpannā sarveṣāṃ salilaukasām
śīghram anyatra gacchāmaḥ panthā yāvanna duṣyati
- 7
अनागतम् अनर्थं हि सुनयैर्यः प्रबाधते
न स संशयम् आप्नोति रोचतां वां व्रजामहे
anāgatam anarthaṃ hi sunayairyaḥ prabādhate
na sa saṃśayam āpnoti rocatāṃ vāṃ vrajāmahe
- 8
दीर्घसूत्रस्तु यस्तत्र सो ऽब्रवीत्सम्यग् उच्यते
न तु कार्या त्वरा यावद् इति मे निश्चिता मतिः
dīrghasūtrastu yastatra so 'bravītsamyag ucyate
na tu kāryā tvarā yāvad iti me niścitā matiḥ
- 9
अथ संप्रतिपत्तिज्ञः प्राब्रवीद्दीर्घदर्शिनम्
प्राप्ते काले न मे किंचिन्न्यायतः परिहास्यते
atha saṃpratipattijñaḥ prābravīddīrghadarśinam
prāpte kāle na me kiṃcinnyāyataḥ parihāsyate
- 10
एवम् उक्तो निराक्रामद्दीर्घदर्शी महामतिः
जगाम स्रोतसैकेन गम्भीरसलिलाशयम्
evam ukto nirākrāmaddīrghadarśī mahāmatiḥ
jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam
- 11
ततः प्रस्रुततोयं तं समीक्ष्य सलिलाशयम्
बबन्धुर्विविधैर्योगैर्मत्स्यान्मत्स्योपजीविनः
tataḥ prasrutatoyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayam
babandhurvividhairyogairmatsyānmatsyopajīvinaḥ
- 12
विलोड्यमाने तस्मिंस्तु स्रुततोये जलाशये
अगच्छद्ग्रहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरैः
viloḍyamāne tasmiṃstu srutatoye jalāśaye
agacchadgrahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ
- 13
उद्दानं क्रियमाणं च मत्स्यानां वीक्ष्य रज्जुभिः
प्रविश्यान्तरम् अन्येषाम् अग्रसत्प्रतिपत्तिमान्
uddānaṃ kriyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ
praviśyāntaram anyeṣām agrasatpratipattimān
- 14
ग्रस्तम् एव तद् उद्दानं गृहीत्वास्त तथैव सः
सर्वान् एव तु तांस्तत्र ते विदुर्ग्रथिता इति
grastam eva tad uddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ
sarvān eva tu tāṃstatra te vidurgrathitā iti
- 15
ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विमले जले
त्यक्त्वा रज्जुं विमुक्तो ऽभूच्छीघ्रं संप्रतिपत्तिमान्
tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale
tyaktvā rajjuṃ vimukto 'bhūcchīghraṃ saṃpratipattimān
- 16
दीर्घसूत्रस्तु मन्दात्मा हीनबुद्धिर् अचेतनः
मरणं प्राप्तवान्मूढो यथैवोपहतेन्द्रियः
dīrghasūtrastu mandātmā hīnabuddhir acetanaḥ
maraṇaṃ prāptavānmūḍho yathaivopahatendriyaḥ
- 17
एवं प्राप्ततमं कालं यो मोहान्नावबुध्यते
स विनश्यति वै क्षिप्रं दीर्घसूत्रो यथा झषः
evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohānnāvabudhyate
sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ
- 18
आदौ न कुरुते श्रेयः कुशलो ऽस्मीति यः पुमान्
स संशयम् अवाप्नोति यथा संप्रतिपत्तिमान्
ādau na kurute śreyaḥ kuśalo 'smīti yaḥ pumān
sa saṃśayam avāpnoti yathā saṃpratipattimān
- 19
अनागतविधानं तु यो नरः कुरुते क्षमम्
श्रेयः प्राप्नोति सो ऽत्यर्थं दीर्घदर्शी यथा ह्यसौ
anāgatavidhānaṃ tu yo naraḥ kurute kṣamam
śreyaḥ prāpnoti so 'tyarthaṃ dīrghadarśī yathā hyasau
- 20
कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च दिना नाड्यः क्षणा लवाः
पक्षा मासाश्च ऋतवस्तुल्याः संवत्सराणि च
kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāśca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ
pakṣā māsāśca ṛtavastulyāḥ saṃvatsarāṇi ca
- 21
पृथिवी देश इत्युक्तः कालः स च न दृश्यते
अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं न्यायतो यच्च तत्तथा
pṛthivī deśa ityuktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate
abhipretārthasiddhyarthaṃ nyāyato yacca tattathā
- 22
एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः
प्रधानाविति निर्दिष्टौ कामेशाभिमतौ नृणाम्
etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ
pradhānāviti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇām
- 23
परीक्ष्यकारी युक्तस्तु सम्यक्समुपपादयेत्
देशकालावभिप्रेतौ ताभ्यां फलम् अवाप्नुयात्
parīkṣyakārī yuktastu samyaksamupapādayet
deśakālāvabhipretau tābhyāṃ phalam avāpnuyāt

