58 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनर् एवार्जुनो ऽब्रवीत्
अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरम् ईश्वरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
yājñasenyā vacaḥ śrutvā punar evārjuno 'bravīt
anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram īśvaram
- 2
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः
daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ
- 3
धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिप
कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते
dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍastathaivārthaṃ narādhipa
kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍastrivargo daṇḍa ucyate
- 4
दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते
एतद्विद्वन्न् उपादत्स्व स्वभावं पश्य लौकिकम्
daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate
etadvidvann upādatsva svabhāvaṃ paśya laukikam
- 5
राजदण्डभयाद् एके पापाः पापं न कुर्वते
यमदण्डभयाद् एके परलोकभयाद् अपि
rājadaṇḍabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate
yamadaṇḍabhayād eke paralokabhayād api
- 6
परस्परभयाद् एके पापाः पापं न कुर्वते
एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्
parasparabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate
evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam
- 7
दण्डस्यैव भयाद् एके न खादन्ति परस्परम्
अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत्
daṇḍasyaiva bhayād eke na khādanti parasparam
andhe tamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet
- 8
यस्माद् अदान्तान्दमयत्य् अशिष्टान्दण्डयत्यपि
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः
yasmād adāntāndamayaty aśiṣṭāndaṇḍayatyapi
damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ
- 9
वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम्
दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते
vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam
dānadaṇḍaḥ smṛto vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate
- 10
असंमोहाय मर्त्यानाम् अर्थसंरक्षणाय च
मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशां पते
asaṃmohāya martyānām arthasaṃrakṣaṇāya ca
maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate
- 11
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूनृतः
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति
yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati sūnṛtaḥ
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati
- 12
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः
दण्डस्यैव भयाद् एते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः
brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
daṇḍasyaiva bhayād ete manuṣyā vartmani sthitāḥ
- 13
नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुम् इच्छति
नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुम् इच्छति
nābhīto yajate rājannābhīto dātum icchati
nābhītaḥ puruṣaḥ kaścitsamaye sthātum icchati
- 14
नाछित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्
nāchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam
- 15
नाघ्नतः कीर्तिर् अस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत
nāghnataḥ kīrtir astīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ
indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata
- 16
य एव देवा हन्तारस्तांल्लोको ऽर्चयते भृशम्
हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रो ऽग्निर्वरुणो यमः
ya eva devā hantārastāṃlloko 'rcayate bhṛśam
hantā rudrastathā skandaḥ śakro 'gnirvaruṇo yamaḥ
- 17
हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत
hantā kālastathā vāyurmṛtyurvaiśravaṇo raviḥ
vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāśca bhārata
- 18
एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः
न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन
etāndevānnamasyanti pratāpapraṇatā janāḥ
na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃcana
- 19
मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान्
यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु
madhyasthānsarvabhūteṣu dāntāñśamaparāyaṇān
yajante mānavāḥ kecitpraśāntāḥ sarvakarmasu
- 20
न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिद् अहिंसया
सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः
na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃcid ahiṃsayā
sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalairbalavattarāḥ
- 21
नकुलो मूषकान् अत्ति बिडालो नकुलं तथा
बिडालम् अत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा
nakulo mūṣakān atti biḍālo nakulaṃ tathā
biḍālam atti śvā rājañśvānaṃ vyālamṛgastathā
- 22
तान् अत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथागतः
प्राणस्यान्नम् इदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत्
tān atti puruṣaḥ sarvānpaśya dharmo yathāgataḥ
prāṇasyānnam idaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat
- 23
विधानं देवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति
यथा सृष्टो ऽसि राजेन्द्र तथा भवितुम् अर्हसि
vidhānaṃ devavihitaṃ tatra vidvānna muhyati
yathā sṛṣṭo 'si rājendra tathā bhavitum arhasi
- 24
विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनम् उपाश्रिताः
विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम्
vinītakrodhaharṣā hi mandā vanam upāśritāḥ
vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam
- 25
उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च
न च कश्चिन्न तान्हन्ति किम् अन्यत्प्राणयापनात्
udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca
na ca kaścinna tānhanti kim anyatprāṇayāpanāt
- 26
सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित्
पक्ष्मणो ऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः
sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kānicit
pakṣmaṇo 'pi nipātena yeṣāṃ syātskandhaparyayaḥ
- 27
ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः
वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः
grāmānniṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ
vane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ
- 28
भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीन् अण्डजान्पशून्
मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च
bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā vṛkṣādīn aṇḍajānpaśūn
manuṣyāstanvate yajñāṃste svargaṃ prāpnuvanti ca
- 29
दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः
कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः
daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyantyupakramāḥ
kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ
- 30
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके व्यनशिष्यन्न् इमाः प्रजाः
शूले मत्स्यान् इवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः
daṇḍaścenna bhavelloke vyanaśiṣyann imāḥ prajāḥ
śūle matsyān ivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ

