60 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
अस्ति वृत्रवधाद् एव विवक्षा मम जायते
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada
asti vṛtravadhād eva vivakṣā mama jāyate
- 2
ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिप
निहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ
jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitaste janādhipa
nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha
- 3
कथम् एष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुरभूत्कुतः
ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुम् इच्छाम्यहं प्रभो
katham eṣa mahāprājña jvaraḥ prādurabhūtkutaḥ
jvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotum icchāmyahaṃ prabho
- 4
भीष्म उवाच
शृणु राजञ्ज्वरस्येह संभवं लोकविश्रुतम्
विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत
bhīṣma uvāca
śṛṇu rājañjvarasyeha saṃbhavaṃ lokaviśrutam
vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaṃ caiva bhārata
- 5
पुरा मेरोर्महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम्
अप्रमेयम् अनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत
purā merormahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutam
jyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitam
aprameyam anādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata
- 6
तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते
पर्यङ्क इव विभ्राजन्न् उपविष्टो बभूव ह
tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite
paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo babhūva ha
- 7
शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौ
तथा देवा महात्मानो वसवश्च महौजसः
śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhau
tathā devā mahātmāno vasavaśca mahaujasaḥ
- 8
तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ
तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैर् अभिसंवृतः
tathaiva ca mahātmānāvaśvinau bhiṣajāṃ varau
tathā vaiśravaṇo rājā guhyakair abhisaṃvṛtaḥ
- 9
यक्षाणाम् अधिपः श्रीमान्कैलासनिलयः प्रभुः
अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयो ऽपरे
yakṣāṇām adhipaḥ śrīmānkailāsanilayaḥ prabhuḥ
aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā devarṣayo 'pare
- 10
विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ
अप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुर् अनेकशः
viśvāvasuśca gandharvastathā nāradaparvatau
apsarogaṇasaṃghāśca samājagmur anekaśaḥ
- 11
ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः
सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो महाद्रुमाः
vavau śivaḥ sukho vāyurnānāgandhavahaḥ śuciḥ
sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto mahādrumāḥ
- 12
तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः
महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत
tathā vidyādharāścaiva siddhāścaiva tapodhanāḥ
mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata
- 13
भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथ
राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः
bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇyatha
rākṣasāśca mahāraudrāḥ piśācāśca mahābalāḥ
- 14
बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः
देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः
bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ
devasyānucarāstatra tasthire cānalopamāḥ
- 15
नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितः
प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा
nandī ca bhagavāṃstatra devasyānumate sthitaḥ
pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā
- 16
गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा
पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन
gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā
paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī kurunandana
- 17
एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः
देवैश्च सुमहाभागैर्महादेवो व्यतिष्ठत
evaṃ sa bhagavāṃstatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ
devaiśca sumahābhāgairmahādevo vyatiṣṭhata
- 18
कस्यचित्त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः
पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
kasyacittvatha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ
pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'nvapadyata
- 19
ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
गमनाय समागम्य बुद्धिम् आपेदिरे तदा
tatastasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ
gamanāya samāgamya buddhim āpedire tadā
- 20
ते विमानैर्महात्मानो ज्वलितैर्ज्वलनप्रभाः
देवस्यानुमते ऽगच्छन्गङ्गाद्वारम् इति श्रुतिः
te vimānairmahātmāno jvalitairjvalanaprabhāḥ
devasyānumate 'gacchangaṅgādvāram iti śrutiḥ
- 21
प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा
उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम्
prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā
uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim
- 22
भगवन्क्व नु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः
ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महान् अयम्
bhagavankva nu yāntyete devāḥ śakrapurogamāḥ
brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahān ayam
- 23
महेश्वर उवाच
दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिर् उत्तमः
हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः
maheśvara uvāca
dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patir uttamaḥ
hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ
- 24
उमा उवाच
यज्ञम् एतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि
केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते
umā uvāca
yajñam etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasi
kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate
- 25
महेश्वर उवाच
सुरैर् एव महाभागे सर्वम् एतद् अनुष्ठितम्
यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः
maheśvara uvāca
surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam
yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ
- 26
पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि
न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः
pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini
na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ
- 27
उमा उवाच
भगवन्सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैः
अजेयश्चाप्रधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया
umā uvāca
bhagavansarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥ
ajeyaścāpradhṛṣyaśca tejasā yaśasā śriyā
- 28
अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः
अतीव दुःखम् उत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ
anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ
atīva duḥkham utpannaṃ vepathuśca mamānagha
- 29
भीष्म उवाच
एवम् उक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम्
तूष्णींभूताभवद्राजन्दह्यमानेन चेतसा
bhīṣma uvāca
evam uktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim
tūṣṇīṃbhūtābhavadrājandahyamānena cetasā
- 30
अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम्
स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वम् इति नन्दिनम्
atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yaccikīrṣitam
sa samājñāpayāmāsa tiṣṭha tvam iti nandinam

