24 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ततश्चितां बकपतेः कारयामास राक्षसः
रत्नैर्गन्धैश्च बहुभिर्वस्त्रैश्च समलंकृताम्
bhīṣma uvāca
tataścitāṃ bakapateḥ kārayāmāsa rākṣasaḥ
ratnairgandhaiśca bahubhirvastraiśca samalaṃkṛtām
- 2
तत्र प्रज्वाल्य नृपते बकराजं प्रतापवान्
प्रेतकार्याणि विधिवद्राक्षसेन्द्रश्चकार ह
tatra prajvālya nṛpate bakarājaṃ pratāpavān
pretakāryāṇi vidhivadrākṣasendraścakāra ha
- 3
तस्मिन्काले ऽथ सुरभिर्देवी दाक्षायणी शुभा
उपरिष्टात्ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी
tasminkāle 'tha surabhirdevī dākṣāyaṇī śubhā
upariṣṭāttatastasya sā babhūva payasvinī
- 4
तस्या वक्त्राच्च्युतः फेनः क्षीरमिश्रस्तदानघ
सो ऽपतद्वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मणः
tasyā vaktrāccyutaḥ phenaḥ kṣīramiśrastadānagha
so 'patadvai tatastasyāṃ citāyāṃ rājadharmaṇaḥ
- 5
ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदानघ
उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः
tataḥ saṃjīvitastena bakarājastadānagha
utpatya ca sameyāya virūpākṣaṃ bakādhipaḥ
- 6
ततो ऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा
प्राह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्युत
tato 'bhyayāddevarājo virūpākṣapuraṃ tadā
prāha cedaṃ virūpākṣaṃ diṣṭyāyaṃ jīvatītyuta
- 7
श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्षं पुरातनम्
यथा शापः पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मणः
śrāvayāmāsa cendrastaṃ virūpākṣaṃ purātanam
yathā śāpaḥ purā datto brahmaṇā rājadharmaṇaḥ
- 8
यदा बकपती राजन्ब्रह्माणं नोपसर्पति
ततो रोषाद् इदं प्राह बकेन्द्राय पितामहः
yadā bakapatī rājanbrahmāṇaṃ nopasarpati
tato roṣād idaṃ prāha bakendrāya pitāmahaḥ
- 9
यस्मान्मूढो मम सदो नागतो ऽसौ बकाधमः
तस्माद्वधं स दुष्टात्मा नचिरात्समवाप्स्यति
yasmānmūḍho mama sado nāgato 'sau bakādhamaḥ
tasmādvadhaṃ sa duṣṭātmā nacirātsamavāpsyati
- 10
तदायं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै
तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः
tadāyaṃ tasya vacanānnihato gautamena vai
tenaivāmṛtasiktaśca punaḥ saṃjīvito bakaḥ
- 11
राजधर्मा ततः प्राह प्रणिपत्य पुरंदरम्
यदि ते ऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिः पुरंदर
सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत
rājadharmā tataḥ prāha praṇipatya puraṃdaram
yadi te 'nugrahakṛtā mayi buddhiḥ puraṃdara
sakhāyaṃ me sudayitaṃ gautamaṃ jīvayetyuta
- 12
तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ
संजीवयित्वा सख्ये वै प्रादात्तं गौतमं तदा
tasya vākyaṃ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha
saṃjīvayitvā sakhye vai prādāttaṃ gautamaṃ tadā
- 13
सभाण्डोपस्करं राजंस्तम् आसाद्य बकाधिपः
सम्परिष्वज्य सुहृदं प्रीत्या परमया युतः
sabhāṇḍopaskaraṃ rājaṃstam āsādya bakādhipaḥ
sampariṣvajya suhṛdaṃ prītyā paramayā yutaḥ
- 14
अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः
विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वम् आलयम्
atha taṃ pāpakarmāṇaṃ rājadharmā bakādhipaḥ
visarjayitvā sadhanaṃ praviveśa svam ālayam
- 15
यथोचितं च स बको ययौ ब्रह्मसदस्तदा
ब्रह्मा च तं महात्मानम् आतिथ्येनाभ्यपूजयत्
yathocitaṃ ca sa bako yayau brahmasadastadā
brahmā ca taṃ mahātmānam ātithyenābhyapūjayat
- 16
गौतमश्चापि सम्प्राप्य पुनस्तं शबरालयम्
शूद्रायां जनयामास पुत्रान्दुष्कृतकारिणः
gautamaścāpi samprāpya punastaṃ śabarālayam
śūdrāyāṃ janayāmāsa putrānduṣkṛtakāriṇaḥ
- 17
शापश्च सुमहांस्तस्य दत्तः सुरगणैस्तदा
कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात्सुतान्
निरयं प्राप्स्यति महत्कृतघ्नो ऽयम् इति प्रभो
śāpaśca sumahāṃstasya dattaḥ suragaṇaistadā
kukṣau punarbhvāṃ bhāryāyāṃ janayitvā cirātsutān
nirayaṃ prāpsyati mahatkṛtaghno 'yam iti prabho
- 18
एतत्प्राह पुरा सर्वं नारदो मम भारत
संस्मृत्य चापि सुमहद् आख्यानं पुरुषर्षभ
मयापि भवते सर्वं यथावद् उपवर्णितम्
etatprāha purā sarvaṃ nārado mama bhārata
saṃsmṛtya cāpi sumahad ākhyānaṃ puruṣarṣabha
mayāpi bhavate sarvaṃ yathāvad upavarṇitam
- 19
कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम्
अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham
aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
- 20
मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः
मित्रध्रुङ्निरयं घोरम् अनन्तं प्रतिपद्यते
mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ
mitradhruṅnirayaṃ ghoram anantaṃ pratipadyate
- 21
कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रकामेन चानघ
मित्रात्प्रभवते सत्यं मित्रात्प्रभवते बलम्
सत्कारैर् उत्तमैर्मित्रं पूजयेत विचक्षणः
kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitrakāmena cānagha
mitrātprabhavate satyaṃ mitrātprabhavate balam
satkārair uttamairmitraṃ pūjayeta vicakṣaṇaḥ
- 22
परित्याज्यो बुधैः पापः कृतघ्नो निरपत्रपः
मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः
parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kṛtaghno nirapatrapaḥ
mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ
- 23
एष धर्मभृतां श्रेष्ठ प्रोक्तः पापो मया तव
मित्रद्रोही कृतघ्नो वै किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭha proktaḥ pāpo mayā tava
mitradrohī kṛtaghno vai kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi
- 24
वैशंपायन उवाच
एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना
युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय
vaiśaṃpāyana uvāca
etacchrutvā tadā vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā
yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya

