30 shlokas
- 1
भृगुर् उवाच
न प्रणाशो ऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते
bhṛgur uvāca
na praṇāśo 'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate
- 2
न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः
na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati
yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ
- 3
भरद्वाज उवाच
अग्नेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते
bharadvāja uvāca
agneryathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate
indhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate
- 4
नश्यतीत्येव जानामि शान्तम् अग्निम् अनिन्धनम्
गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते
naśyatītyeva jānāmi śāntam agnim anindhanam
gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate
- 5
भृगुर् उवाच
समिधाम् उपयोगान्ते सन्न् एवाग्निर्न दृश्यते
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः
bhṛgur uvāca
samidhām upayogānte sann evāgnirna dṛśyate
ākāśānugatatvāddhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ
- 6
तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः
न गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः
tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ
na gṛhyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ
- 7
प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम्
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात्
prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām
vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt
- 8
तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तद् अचेतनम्
पतितं याति भूमित्वम् अयनं तस्य हि क्षितिः
tasminnaṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tad acetanam
patitaṃ yāti bhūmitvam ayanaṃ tasya hi kṣitiḥ
- 9
जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च
आकाशं पवनो ऽभ्येति ज्योतिस्तम् अनुगच्छति
तत्र त्रयाणाम् एकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम्
jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca
ākāśaṃ pavano 'bhyeti jyotistam anugacchati
tatra trayāṇām ekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam
- 10
यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः
yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ
amūrtayaste vijñeyā āpo mūrtāstathā kṣitiḥ
- 11
भरद्वाज उवाच
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खम् आपश्च शरीरिषु
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतद् आचक्ष्व मे ऽनघ
bharadvāja uvāca
yadyagnimārutau bhūmiḥ kham āpaśca śarīriṣu
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetad ācakṣva me 'nagha
- 12
पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते
शरीरे प्राणिनां जीवं ज्ञातुम् इच्छामि यादृशम्
pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ jñātum icchāmi yādṛśam
- 13
मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते
māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye
bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate
- 14
यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम्
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम्
yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam
śārīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam
- 15
शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत्
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः
śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ
- 16
सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा
मनसि व्याकुले तद्धि पश्यन्न् अपि न पश्यति
sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā
manasi vyākule taddhi paśyann api na paśyati
- 17
न पश्यति न च ब्रूते न शृणोति न जिघ्रति
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः
na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighrati
na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ
- 18
हृष्यति क्रुध्यति च कः शोचत्युद्विजते च कः
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचम् ईरयते च कः
hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocatyudvijate ca kaḥ
icchati dhyāyati dveṣṭi vācam īrayate ca kaḥ
- 19
भृगुर् उवाच
न पञ्चसाधारणम् अत्र किंचिच्छरीरम् एको वहते ऽन्तरात्मा
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतिं च स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च ये ऽन्ये
bhṛgur uvāca
na pañcasādhāraṇam atra kiṃciccharīram eko vahate 'ntarātmā
sa vetti gandhāṃśca rasāñśrutiṃ ca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāśca ye 'nye
- 20
पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतो ऽन्तरात्मा
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहः
pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugato 'ntarātmā
sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti dehaḥ
- 21
यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पावके
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा स नश्यति
yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pāvake
tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati
- 22
अम्मयं सर्वम् एवेदम् आपो मूर्तिः शरीरिणाम्
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत्
ammayaṃ sarvam evedam āpo mūrtiḥ śarīriṇām
tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt
- 23
आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम्
तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुर् इव पुष्करे
ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam
tasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbindur iva puṣkare
- 24
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम्
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणान् इमान्
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇān imān
- 25
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
ततः परं क्षेत्रविदं वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam
tataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta
- 26
न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतद् आहुर्मृत इत्यबुद्धाः
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः
na jīvanāśo 'sti hi dehabhede mithyaitad āhurmṛta ityabuddhāḥ
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ
- 27
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥ
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ
- 28
तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानम् आत्मनि
taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ
laghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānam ātmani
- 29
चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम्
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अक्षयम् अश्नुते
cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham
prasannātmātmani sthitvā sukham akṣayam aśnute
- 30
मानसो ऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते
सृष्टिः प्रजापतेर् एषा भूताध्यात्मविनिश्चये
mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate
sṛṣṭiḥ prajāpater eṣā bhūtādhyātmaviniścaye

