20 shlokas
- 1
भृगुर् उवाच
असृजद्ब्राह्मणान् एव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः
आत्मतेजोऽभिनिर्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान्
bhṛgur uvāca
asṛjadbrāhmaṇān eva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ
ātmatejo'bhinirvṛttānbhāskarāgnisamaprabhān
- 2
ततः सत्यं च धर्मं च तपो ब्रह्म च शाश्वतम्
आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः
tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapo brahma ca śāśvatam
ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ
- 3
देवदानवगन्धर्वदैत्यासुरमहोरगाः
यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा
devadānavagandharvadaityāsuramahoragāḥ
yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā
- 4
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम
ये चान्ये भूतसंघानां संघास्तांश्चापि निर्ममे
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dvijasattama
ye cānye bhūtasaṃghānāṃ saṃghāstāṃścāpi nirmame
- 5
ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्रियाणां तु लोहितः
वैश्यानां पीतको वर्णः शूद्राणाम् असितस्तथा
brāhmaṇānāṃ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṃ tu lohitaḥ
vaiśyānāṃ pītako varṇaḥ śūdrāṇām asitastathā
- 6
भरद्वाज उवाच
चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभज्यते
सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः
bharadvāja uvāca
cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate
sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ
- 7
कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधा श्रमः
सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद्वर्णो विभज्यते
kāmaḥ krodho bhayaṃ lobhaḥ śokaścintā kṣudhā śramaḥ
sarveṣāṃ naḥ prabhavati kasmādvarṇo vibhajyate
- 8
स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम्
तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते
svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pittaṃ saśoṇitam
tanuḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate
- 9
जङ्गमानाम् असंख्येयाः स्थावराणां च जातयः
तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः
jaṅgamānām asaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ
teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ
- 10
भृगुर् उवाच
न विशेषो ऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्मम् इदं जगत्
ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम्
bhṛgur uvāca
na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brāhmam idaṃ jagat
brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmabhirvarṇatāṃ gatam
- 11
कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः
त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः
kāmabhogapriyāstīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ
tyaktasvadharmā raktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ
- 12
गोषु वृत्तिं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः
स्वधर्मं नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः
goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ
svadharmaṃ nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ
- 13
हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः
कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः
hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ
kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ
- 14
इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः
धर्मो यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न प्रतिषिध्यते
ityetaiḥ karmabhirvyastā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ
dharmo yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na pratiṣidhyate
- 15
वर्णाश्चत्वार एते हि येषां ब्राह्मी सरस्वती
विहिता ब्रह्मणा पूर्वं लोभात्त्वज्ञानतां गताः
varṇāścatvāra ete hi yeṣāṃ brāhmī sarasvatī
vihitā brahmaṇā pūrvaṃ lobhāttvajñānatāṃ gatāḥ
- 16
ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति
ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा
brāhmaṇā dharmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati
brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyamāṃstathā
- 17
ब्रह्म चैतत्पुरा सृष्टं ये न जानन्त्यतद्विदः
तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हि जातयः
brahma caitatpurā sṛṣṭaṃ ye na jānantyatadvidaḥ
teṣāṃ bahuvidhāstvanyāstatra tatra hi jātayaḥ
- 18
पिशाचा राक्षसाः प्रेता बहुधा म्लेच्छजातयः
प्रनष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः
piśācā rākṣasāḥ pretā bahudhā mlecchajātayaḥ
pranaṣṭajñānavijñānāḥ svacchandācāraceṣṭitāḥ
- 19
प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वधर्मकृतनिश्चयाः
ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः
prajā brāhmaṇasaṃskārāḥ svadharmakṛtaniścayāḥ
ṛṣibhiḥ svena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ
- 20
आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया
सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा
ādidevasamudbhūtā brahmamūlākṣayāvyayā
sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā

