52 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva
arau varteta nṛpatistanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
बृहस्पतेश्च संवादम् इन्द्रस्य च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
bṛhaspateśca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira
- 3
बृहस्पतिं देवपतिर् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा
bṛhaspatiṃ devapatir abhivādya kṛtāñjaliḥ
upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā
- 4
अहितेषु कथं ब्रह्मन्वर्तयेयम् अतन्द्रितः
असमुच्छिद्य चैवैनान्नियच्छेयम् उपायतः
ahiteṣu kathaṃ brahmanvartayeyam atandritaḥ
asamucchidya caivainānniyaccheyam upāyataḥ
- 5
सेनयोर्व्यतिषङ्गेण जयः साधारणो भवेत्
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी
senayorvyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavet
kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyājjvalitā śrīḥ pratāpinī
- 6
ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान्
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम्
tato dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān
rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram
- 7
न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुम् अपकारिणः
बालसंसेवितं ह्येतद्यद् अमर्षो यद् अक्षमा
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधम् अस्याभिकाङ्क्षता
na jātu kalahenecchenniyantum apakāriṇaḥ
bālasaṃsevitaṃ hyetadyad amarṣo yad akṣamā
na śatrurvivṛtaḥ kāryo vadham asyābhikāṅkṣatā
- 8
क्रोधं बलम् अमर्षं च नियम्यात्मजम् आत्मनि
अमित्रम् उपसेवेत विश्वस्तवद् अविश्वसन्
krodhaṃ balam amarṣaṃ ca niyamyātmajam ātmani
amitram upaseveta viśvastavad aviśvasan
- 9
प्रियम् एव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिद् आचरेत्
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत्
priyam eva vadennityaṃ nāpriyaṃ kiṃcid ācaret
viramecchuṣkavairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayet
- 10
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनः
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिः
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरंदर
yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvanaḥ
tāndvijānkurute vaśyāṃstathā yukto mahīpatiḥ
vaśaṃ copanayecchatrūnnihanyācca puraṃdara
- 11
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव
जागर्त्येव च दुष्टात्मा संकरे ऽग्निर् इवोत्थितः
na nityaṃ paribhūyārīnsukhaṃ svapiti vāsava
jāgartyeva ca duṣṭātmā saṃkare 'gnir ivotthitaḥ
- 12
न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति
विश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो
na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati
viśvāsyaivopasaṃnyāsyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho
- 13
सम्प्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः
उपेक्षमाणो ऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः
sampradhārya sahāmātyairmantravidbhirmahātmabhiḥ
upekṣamāṇo 'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ
- 14
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे
दण्डं च दूषयेद् अस्य पुरुषैर् आप्तकारिभिः
athāsya praharetkāle kiṃcidvicalite pade
daṇḍaṃ ca dūṣayed asya puruṣair āptakāribhiḥ
- 15
आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारयेत्
बलानि दूषयेद् अस्य जानंश्चैव प्रमाणतः
ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṃ ca vicārayet
balāni dūṣayed asya jānaṃścaiva pramāṇataḥ
- 16
भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्न् औषधैस्तथा
न त्वेव चेलसंसर्गं रचयेद् अरिभिः सह
bhedenopapradānena saṃsṛjann auṣadhaistathā
na tveva celasaṃsargaṃ racayed aribhiḥ saha
- 17
दीर्घकालम् अपि क्षान्त्वा विहन्याद् एव शात्रवान्
कालाकाङ्क्षी यामयेच्च यथा विस्रम्भम् आप्नुयुः
dīrghakālam api kṣāntvā vihanyād eva śātravān
kālākāṅkṣī yāmayecca yathā visrambham āpnuyuḥ
- 18
न सद्यो ऽरीन्विनिर्हन्याद्दृष्टस्य विजयो ऽज्वरः
न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते व्रणम्
na sadyo 'rīnvinirhanyāddṛṣṭasya vijayo 'jvaraḥ
na yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute vraṇam
- 19
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न स संवर्तते पुनः
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति
prāpte ca praharetkāle na sa saṃvartate punaḥ
hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ prati
- 20
यः कालो हि व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम्
दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा
yaḥ kālo hi vyatikrāmetpuruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam
durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā
- 21
और्जस्थ्यं विजयेद् एवं संगृह्णन्साधुसंमतान्
कालेन साधयेन्नित्यं नाप्राप्ते ऽभिनिपीडयेत्
aurjasthyaṃ vijayed evaṃ saṃgṛhṇansādhusaṃmatān
kālena sādhayennityaṃ nāprāpte 'bhinipīḍayet
- 22
विहाय कामं क्रोधं च तथाहंकारम् एव च
युक्तो विवरम् अन्विच्छेद् अहितानां पुरंदर
vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathāhaṃkāram eva ca
yukto vivaram anvicched ahitānāṃ puraṃdara
- 23
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम
मायाश्च विविधाः शक्र साधयन्त्यविचक्षणम्
mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaśca surottama
māyāśca vividhāḥ śakra sādhayantyavicakṣaṇam
- 24
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुम् अविचारयन्
nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca
tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartum avicārayan
- 25
यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत्
यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावयन्त्यपि
yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācaret
yacchanti sacivā guhyaṃ mitho vidrāvayantyapi
- 26
अशक्यम् इति कृत्वा वा ततो ऽन्यैः संविदं चरेत्
ब्रह्मदण्डम् अदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम्
aśakyam iti kṛtvā vā tato 'nyaiḥ saṃvidaṃ caret
brahmadaṇḍam adṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm
- 27
भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात्तूष्णींदण्डं तथैव च
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा
bhedaṃ ca prathamaṃ yuñjyāttūṣṇīṃdaṇḍaṃ tathaiva ca
kāle prayojayedrājā tasmiṃstasmiṃstadā tadā
- 28
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः
युक्तो ऽस्य वधम् अन्विच्छेद् अप्रमत्तः प्रमाद्यतः
praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatrorbalīyasaḥ
yukto 'sya vadham anvicched apramattaḥ pramādyataḥ
- 29
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन्
अमित्रम् उपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत्
praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan
amitram upaseveta na tu jātu viśaṅkayet
- 30
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यम् एव विवर्जयेत्
न च तेष्वाश्वसेद्द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः
sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityam eva vivarjayet
na ca teṣvāśvaseddrugdhvā jāgratīha nirākṛtāḥ

