117 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
शृणु पार्थ यथावृत्तम् इतिहासं पुरातनम्
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा
bhīṣma uvāca
śṛṇu pārtha yathāvṛttam itihāsaṃ purātanam
gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā
- 2
दुःखिताः केचिद् आदाय बालम् अप्राप्तयौवनम्
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः
duḥkhitāḥ kecid ādāya bālam aprāptayauvanam
kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ
- 3
बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः
अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर्भूतले तदा
bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ
aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudurbhūtale tadā
- 4
तेषां रुदितशब्देन गृध्रो ऽभ्येत्य वचो ऽब्रवीत्
एकात्मकम् इमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम्
teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt
ekātmakam imaṃ loke tyaktvā gacchata māciram
- 5
इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि
समानीतानि कालेन किं ते वै जात्वबान्धवाः
iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi
samānītāni kālena kiṃ te vai jātvabāndhavāḥ
- 6
संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैर् अधिष्ठितम्
संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते
saṃpaśyata jagatsarvaṃ sukhaduḥkhair adhiṣṭhitam
saṃyogo viprayogaśca paryāyeṇopalabhyate
- 7
गृहीत्वा ये च गच्छन्ति ये ऽनुयान्ति च तान्मृतान्
ते ऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः
gṛhītvā ye ca gacchanti ye 'nuyānti ca tānmṛtān
te 'pyāyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ
- 8
अलं स्थित्वा श्मशाने ऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे
alaṃ sthitvā śmaśāne 'smingṛdhragomāyusaṃkule
kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare
- 9
न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्मम् उपागतः
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिर् ईदृशी
na punarjīvitaḥ kaścitkāladharmam upāgataḥ
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatir īdṛśī
- 10
सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता
कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति
sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā
kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati
- 11
कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे
गम्यतां स्वम् अधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै
karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare
gamyatāṃ svam adhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai
- 12
ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप
बान्धवास्ते ऽभ्यगच्छन्त पुत्रम् उत्सृज्य भूतले
tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantastadā nṛpa
bāndhavāste 'bhyagacchanta putram utsṛjya bhūtale
- 13
विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वम् आत्मजम्
निराशा जीविते तस्य मार्गम् आरुह्य धिष्ठिताः
viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svam ātmajam
nirāśā jīvite tasya mārgam āruhya dhiṣṭhitāḥ
- 14
ध्वाङ्क्षाभ्रसमवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः
गच्छमानान्स्म तान् आह निर्घृणाः खलु मानवाः
dhvāṅkṣābhrasamavarṇastu bilānniḥsṛtya jambukaḥ
gacchamānānsma tān āha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ
- 15
आदित्यो ऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम्
बहुरूपो मुहूर्तश्च जीवेतापि कदाचन
ādityo 'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam
bahurūpo muhūrtaśca jīvetāpi kadācana
- 16
यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः
श्मशाने पुत्रम् उत्सृज्य कस्माद्गच्छथ निर्घृणाः
yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ
śmaśāne putram utsṛjya kasmādgacchatha nirghṛṇāḥ
- 17
न वो ऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि
यस्य भाषितमात्रेण प्रसादम् उपगच्छथ
na vo 'styasminsute sneho bāle madhurabhāṣiṇi
yasya bhāṣitamātreṇa prasādam upagacchatha
- 18
न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम्
न येषां धारयित्वा तान्कश्चिद् अस्ति फलागमः
na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇām
na yeṣāṃ dhārayitvā tānkaścid asti phalāgamaḥ
- 19
चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम्
परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव
catuṣpātpakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām
paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva
- 20
तेषां पुत्राभिरामाणाम् इह लोके परत्र च
न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च
teṣāṃ putrābhirāmāṇām iha loke paratra ca
na guṇo dṛśyate kaścitprajāḥ saṃdhārayanti ca
- 21
अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्नैषां शोको ऽनुतिष्ठति
न च पुष्णन्ति संवृद्धास्ते मातापितरौ क्वचित्
apaśyatāṃ priyānputrānnaiṣāṃ śoko 'nutiṣṭhati
na ca puṣṇanti saṃvṛddhāste mātāpitarau kvacit
- 22
मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यति
इमं कुलकरं पुत्रं कथं त्यक्त्वा गमिष्यथ
mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyati
imaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyatha
- 23
चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेन पश्यत
एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः
ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehena paśyata
evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ
- 24
क्षीणस्याथाभियुक्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च
बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यो नावतिष्ठते
kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya ca
bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate
- 25
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति
तिर्यग्योनिष्वपि सतां स्नेहं पश्यत यादृशम्
sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati
tiryagyoniṣvapi satāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam
- 26
त्यक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलोलायताक्षकम्
यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम्
tyaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalolāyatākṣakam
yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam
- 27
भीष्म उवाच
जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः
न्यवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते स्म मानुषाः
bhīṣma uvāca
jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ
nyavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sma mānuṣāḥ
- 28
गृध्र उवाच
अहो धिक्सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा
क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ
gṛdhra uvāca
aho dhiksunṛśaṃsena jambukenālpamedhasā
kṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha
- 29
पञ्चभूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वम् आगतम्
कस्माच्छोचथ निश्चेष्टम् आत्मानं किं न शोचथ
pañcabhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvam āgatam
kasmācchocatha niśceṣṭam ātmānaṃ kiṃ na śocatha
- 30
तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात्
तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति
tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt
tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati

