38 shlokas
- 1
वामदेव उवाच
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः
तां वृत्तिम् उपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः
vāmadeva uvāca
yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥ
tāṃ vṛttim upajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ
- 2
राजानम् अनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम्
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति
rājānam anuvartante taṃ pāpābhipravartakam
avinītamanuṣyaṃ tatkṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati
- 3
यद्वृत्तिम् उपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः
तद् एव विषमस्थस्य स्वजनो ऽपि न मृष्यते
yadvṛttim upajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ
tad eva viṣamasthasya svajano 'pi na mṛṣyate
- 4
साहसप्रकृतिर्यत्र कुरुते किंचिद् उल्बणम्
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रम् एव विनश्यति
sāhasaprakṛtiryatra kurute kiṃcid ulbaṇam
aśāstralakṣaṇo rājā kṣipram eva vinaśyati
- 5
यो ऽत्यन्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते
जितानाम् अजितानां च क्षत्रधर्माद् अपैति सः
yo 'tyantācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate
jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ
- 6
द्विषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे
यो न मानयते द्वेषात्क्षत्रधर्माद् अपैति सः
dviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe
yo na mānayate dveṣātkṣatradharmād apaiti saḥ
- 7
शक्तः स्यात्सुमुखो राजा कुर्यात्कारुण्यम् आपदि
प्रियो भवति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः
śaktaḥ syātsumukho rājā kuryātkāruṇyam āpadi
priyo bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ
- 8
अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत्
नचिरेण प्रियः स स्याद्यो ऽप्रियः प्रियम् आचरेत्
apriyaṃ yasya kurvīta bhūyastasya priyaṃ caret
nacireṇa priyaḥ sa syādyo 'priyaḥ priyam ācaret
- 9
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियम् अयाचितः
न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्मम् उत्सृजेत्
mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyam ayācitaḥ
na ca kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmam utsṛjet
- 10
नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत्
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः
nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjet
na tvareta na cāsūyettathā saṃgṛhyate paraḥ
- 11
प्रिये नातिभृशं हृष्येद् अप्रिये न च संज्वरेत्
न मुह्येद् अर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितम् अनुस्मरन्
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret
na muhyed arthakṛcchreṣu prajāhitam anusmaran
- 12
यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः
तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया
yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ
tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śriyā
- 13
निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानम् अनुप्रिये
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सताम् इह
nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānam anupriye
bhaktaṃ bhajeta nṛpatistadvai vṛttaṃ satām iha
- 14
अप्रकीर्णेन्द्रियं प्राज्ञम् अत्यन्तानुगतं शुचिम्
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि
aprakīrṇendriyaṃ prājñam atyantānugataṃ śucim
śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyānmahati karmaṇi
- 15
एवम् एव गुणैर्युक्तो यो न रज्यति भूमिपम्
भर्तुर् अर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि
evam eva guṇairyukto yo na rajyati bhūmipam
bhartur artheṣvasūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi
- 16
मूढम् ऐन्द्रियकं लुब्धम् अनार्यचरितं शठम्
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिम् अबहुश्रुतम्
mūḍham aindriyakaṃ lubdham anāryacaritaṃ śaṭham
anatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhim abahuśrutam
- 17
त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम्
कार्ये महति यो युञ्ज्याद्धीयते स नृपः श्रियः
tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparam
kārye mahati yo yuñjyāddhīyate sa nṛpaḥ śriyaḥ
- 18
रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते ध्रुवं च महद् अश्नुते
rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyānyaścānurakṣati
prajāśca tasya vardhante dhruvaṃ ca mahad aśnute
- 19
ये केचिद्भूमिपतयस्तान्सर्वान् अन्ववेक्षयेत्
सुहृद्भिर् अनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते
ye kecidbhūmipatayastānsarvān anvavekṣayet
suhṛdbhir anabhikhyātaistena rājā na riṣyate
- 20
अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थो ऽस्मीति नाश्वसेत्
श्येनानुचरितैर्ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः
apakṛtya balasthasya dūrastho 'smīti nāśvaset
śyenānucaritairhyete nipatanti pramādyataḥ
- 21
दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलम् आत्मनः
अबलान् अभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः
dṛḍhamūlastvaduṣṭātmā viditvā balam ātmanaḥ
abalān abhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ
- 22
विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन्
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः
vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayan
āhave nidhanaṃ kuryādrājā dharmaparāyaṇaḥ
- 23
मरणान्तम् इदं सर्वं नेह किंचिद् अनामयम्
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत्
maraṇāntam idaṃ sarvaṃ neha kiṃcid anāmayam
tasmāddharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet
- 24
रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम्
मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही
rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam
mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhirvardhate mahī
- 25
एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम
सततं वर्तमानो ऽत्र राजा भुङ्क्ते महीम् इमाम्
etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama
satataṃ vartamāno 'tra rājā bhuṅkte mahīm imām
- 26
नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम्
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम्
naitānyekena śakyāni sātatyenānvavekṣitum
eteṣvāptānpratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ ciram
- 27
दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम्
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते प्रियम्
dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim
asaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate priyam
- 28
यस्तु निःश्रेयसं ज्ञात्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते
आत्मनो मतम् उत्सृज्य तं लोको ऽनुविधीयते
yastu niḥśreyasaṃ jñātvā jñānaṃ tatpratipadyate
ātmano matam utsṛjya taṃ loko 'nuvidhīyate
- 29
यो ऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते
शृणोति प्रतिकूलानि विमना नचिराद् इव
yo 'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyate
śṛṇoti pratikūlāni vimanā nacirād iva
- 30
अग्राम्यचरितां बुद्धिम् अत्यन्तं यो न बुध्यते
जितानाम् अजितानां च क्षत्रधर्माद् अपैति सः
agrāmyacaritāṃ buddhim atyantaṃ yo na budhyate
jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ

