39 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि
देवव्रते महाभागे शरतल्पगते ऽच्युते
janamejaya uvāca
dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani
devavrate mahābhāge śaratalpagate 'cyute
- 2
शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते
śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane
gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite
- 3
काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने
kāḥ kathāḥ samavartanta tasminvīrasamāgame
hateṣu sarvasainyeṣu tanme śaṃsa mahāmune
- 4
वैशंपायन उवाच
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे
आजग्मुर् ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप
vaiśaṃpāyana uvāca
śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare
ājagmur ṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa
- 5
हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा
hataśiṣṭāśca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ
dhṛtarāṣṭraśca kṛṣṇaśca bhīmārjunayamāstathā
- 6
ते ऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम्
अन्वशोचन्त गाङ्गेयम् आदित्यं पतितं यथा
te 'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmaham
anvaśocanta gāṅgeyam ādityaṃ patitaṃ yathā
- 7
मुहूर्तम् इव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान्
muhūrtam iva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ
uvāca pāṇḍavānsarvānhataśiṣṭāṃśca pārthivān
- 8
प्राप्तकालं च आचक्षे भीष्मो ऽयम् अनुयुज्यताम्
अस्तम् एति हि गाङ्गेयो भानुमान् इव भारत
prāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmo 'yam anuyujyatām
astam eti hi gāṅgeyo bhānumān iva bhārata
- 9
अयं प्राणान् उत्सिसृक्षुस्तं सर्वे ऽभ्येत्य पृच्छत
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम्
ayaṃ prāṇān utsisṛkṣustaṃ sarve 'bhyetya pṛcchata
kṛtsnānhi vividhāndharmāṃścāturvarṇyasya vettyayam
- 10
एष वृद्धः पुरा लोकान्सम्प्राप्नोति तनुत्यजाम्
तं शीघ्रम् अनुयुञ्जध्वं संशयान्मनसि स्थितान्
eṣa vṛddhaḥ purā lokānsamprāpnoti tanutyajām
taṃ śīghram anuyuñjadhvaṃ saṃśayānmanasi sthitān
- 11
एवम् उक्ता नारदेन भीष्मम् ईयुर्नराधिपाः
प्रष्टुं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षांचक्रुः परस्परम्
evam uktā nāradena bhīṣmam īyurnarādhipāḥ
praṣṭuṃ cāśaknuvantaste vīkṣāṃcakruḥ parasparam
- 12
अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम्
athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ
nānyastvaddevakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham
- 13
प्रव्याहारय दुर्धर्ष त्वम् अग्रे मधुसूदन
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविद् उत्तमः
pravyāhāraya durdharṣa tvam agre madhusūdana
tvaṃ hi nastāta sarveṣāṃ sarvadharmavid uttamaḥ
- 14
एवम् उक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयद् अच्युतः
evam uktaḥ pāṇḍavena bhagavānkeśavastadā
abhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayad acyutaḥ
- 15
वासुदेव उवाच
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव
vāsudeva uvāca
kaccitsukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama
vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kacciccopasthitā tava
- 16
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च ते ऽनघ
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः
kaccijjñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te 'nagha
na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ
- 17
भीष्म उवाच
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा
तव प्रसादाद्गोविन्द सद्यो व्यपगतानघ
bhīṣma uvāca
dāho mohaḥ śramaścaiva klamo glānistathā rujā
tava prasādādgovinda sadyo vyapagatānagha
- 18
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते
तत्सर्वम् अनुपश्यामि पाणौ फलम् इवाहितम्
yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca paramadyute
tatsarvam anupaśyāmi pāṇau phalam ivāhitam
- 19
वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश्च ये
तान्सर्वान्सम्प्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत
vedoktāścaiva ye dharmā vedāntanihitāśca ye
tānsarvānsamprapaśyāmi varadānāttavācyuta
- 20
शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञो ऽस्मि जनार्दन
śiṣṭaiśca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate
deśajātikulānāṃ ca dharmajño 'smi janārdana
- 21
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु यो ऽर्थः स च हृदि स्थितः
राजधर्मांश्च सकलान् अवगच्छामि केशव
caturṣvāśramadharmeṣu yo 'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ
rājadharmāṃśca sakalān avagacchāmi keśava
- 22
यत्र यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिर् आविशत्
yatra yatra ca vaktavyaṃ tadvakṣyāmi janārdana
tava prasādāddhi śubhā mano me buddhir āviśat
- 23
युवेव चास्मि संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः
वक्तुं श्रेयः समर्थो ऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
yuveva cāsmi saṃvṛttastvadanudhyānabṛṃhitaḥ
vaktuṃ śreyaḥ samartho 'smi tvatprasādājjanārdana
- 24
स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम्
किं ते विवक्षितं चात्र तद् आशु वद माधव
svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñśreyo na prāha pāṇḍavam
kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tad āśu vada mādhava
- 25
वासुदेव उवाच
यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरव
मत्तः सर्वे ऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः
vāsudeva uvāca
yaśasaḥ śreyasaścaiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava
mattaḥ sarve 'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ
- 26
शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते को लोके विस्मयिष्यति
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति
śītāṃśuścandra ityukte ko loke vismayiṣyati
tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati
- 27
आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता
ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśastava mahādyute
tato me vipulā buddhistvayi bhīṣma samāhitā
- 28
यावद्धि पृथिवीपाल पृथिवी स्थास्यते ध्रुवा
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकान् अनु चरिष्यति
yāvaddhi pṛthivīpāla pṛthivī sthāsyate dhruvā
tāvattavākṣayā kīrtirlokān anu cariṣyati
- 29
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते
वेदप्रवादा इव ते स्थास्यन्ति वसुधातले
yacca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate
vedapravādā iva te sthāsyanti vasudhātale
- 30
यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानम् आत्मना
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति
yaścaitena pramāṇena yokṣyatyātmānam ātmanā
sa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati

