49 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः
राज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत
yudhiṣṭhira uvāca
mitraiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ
rājñaḥ saṃkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata
- 2
दुष्टामात्यसहायस्य स्रुतमन्त्रस्य सर्वतः
राज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिम् अन्याम् अपश्यतः
duṣṭāmātyasahāyasya srutamantrasya sarvataḥ
rājyātpracyavamānasya gatim anyām apaśyataḥ
- 3
परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः
paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā
asaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ
- 4
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाप्यतिपीडनात्
जीवितं चार्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत्
aprāpyaṃ ca bhavetsāntvaṃ bhedo vāpyatipīḍanāt
jīvitaṃ cārthahetorvā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet
- 5
भीष्म उवाच
गुह्यं मा धर्मम् अप्राक्षीर् अतीव भरतर्षभ
अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्मम् एनं युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
guhyaṃ mā dharmam aprākṣīr atīva bharatarṣabha
apṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmam enaṃ yudhiṣṭhira
- 6
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्बुद्धेश्च भरतर्षभ
श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित्
dharmo hyaṇīyānvacanādbuddheśca bharatarṣabha
śrutvopāsya sadācāraiḥ sādhurbhavati sa kvacit
- 7
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः
तादृशो ऽयम् अनुप्रश्नः स व्यवस्यस्त्वया धिया
karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatyāḍhyo na vā punaḥ
tādṛśo 'yam anupraśnaḥ sa vyavasyastvayā dhiyā
- 8
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत
नाहम् एतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात्
दुःखादान इहाढ्येषु स्यात्तु पश्चात्क्षमो मतः
upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata
nāham etādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāt
duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāttu paścātkṣamo mataḥ
- 9
अनुगम्य गतीनां च सर्वासाम् एव निश्चयम्
यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रम् अवेक्षते
तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते
anugamya gatīnāṃ ca sarvāsām eva niścayam
yathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstram avekṣate
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate
- 10
अविज्ञानाद् अयोगश्च पुरुषस्योपजायते
अविज्ञानाद् अयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः
avijñānād ayogaśca puruṣasyopajāyate
avijñānād ayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ
- 11
अशङ्कमानो वचनम् अनसूयुर् इदं शृणु
राज्ञः कोशक्षयाद् एव जायते बलसंक्षयः
aśaṅkamāno vacanam anasūyur idaṃ śṛṇu
rājñaḥ kośakṣayād eva jāyate balasaṃkṣayaḥ
- 12
कोशं संजनयेद्राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम्
कालं प्राप्यानुगृह्णीयाद् एष धर्मो ऽत्र सांप्रतम्
kośaṃ saṃjanayedrājā nirjalebhyo yathā jalam
kālaṃ prāpyānugṛhṇīyād eṣa dharmo 'tra sāṃpratam
- 13
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैर् आचरितं जनैः
अन्यो धर्मः समर्थानाम् आपत्स्वन्यश्च भारत
upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvair ācaritaṃ janaiḥ
anyo dharmaḥ samarthānām āpatsvanyaśca bhārata
- 14
प्राक्कोशः प्रोच्यते धर्मो बुद्धिर्धर्माद्गरीयसी
धर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिम् अबलीयान्न विन्दति
prākkośaḥ procyate dharmo buddhirdharmādgarīyasī
dharmaṃ prāpya nyāyavṛttim abalīyānna vindati
- 15
यस्माद्धनस्योपपत्तिर् एकान्तेन न विद्यते
तस्माद् आपद्यधर्मो ऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः
yasmāddhanasyopapattir ekāntena na vidyate
tasmād āpadyadharmo 'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ
- 16
अधर्मो जायते यस्मिन् इति वै कवयो विदुः
अनन्तरः क्षत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे
adharmo jāyate yasmin iti vai kavayo viduḥ
anantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase
- 17
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा
तत्कर्तव्यम् इहेत्याहुर्नात्मानम् अवसादयेत्
yathāsya dharmo na glāyenneyācchatruvaśaṃ yathā
tatkartavyam ihetyāhurnātmānam avasādayet
- 18
सन्नात्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः
सर्वोपायैर् उज्जिहीर्षेद् आत्मानम् इति निश्चयः
sannātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ
sarvopāyair ujjihīrṣed ātmānam iti niścayaḥ
- 19
तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणे
उद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्याद् इति श्रुतिः
tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaipuṇe
udyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryād iti śrutiḥ
- 20
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुम् अर्हति
अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत
kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātum arhati
anyatra tāpasasvācca brāhmaṇasvācca bhārata
- 21
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्न् अयाज्यम् अपि याजयेत्
अभोज्यान्नानि चाश्नीयात्तथेदं नात्र संशयः
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet
abhojyānnāni cāśnīyāttathedaṃ nātra saṃśayaḥ
- 22
पीडितस्य किम् अद्वारम् उत्पथो निधृतस्य वा
अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः
pīḍitasya kim advāram utpatho nidhṛtasya vā
advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ
- 23
तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवः
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका
tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā
- 24
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्यान्यान् अनुपजीवतः
वहतः प्रथमं कल्पम् अनुकल्पेन जीवनम्
svadharmānantarā vṛttiryānyān anupajīvataḥ
vahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam
- 25
आपद्गतेन धर्माणाम् अन्यायेनोपजीवनम्
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये
āpadgatena dharmāṇām anyāyenopajīvanam
api hyetadbrāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye
- 26
क्षत्रिये संशयः कः स्याद् इत्येतन्निश्चितं सदा
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन
kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syād ityetanniścitaṃ sadā
ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdetkathaṃcana
- 27
हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः
तस्मात्संरक्षता कार्यम् आदानं क्षत्रबन्धुना
hantāraṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ
tasmātsaṃrakṣatā kāryam ādānaṃ kṣatrabandhunā
- 28
अन्यत्र राजन्हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित्
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः
anyatra rājanhiṃsāyā vṛttirnehāsti kasyacit
apyaraṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ
- 29
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यम् आस्थाय जीवितुम्
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनम् ईप्सता
na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyam āsthāya jīvitum
viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanam īpsatā
- 30
परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि
नित्यम् एवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः
parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi
nityam eveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

