58 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः
अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
atattvajñasya śāstrāṇāṃ satataṃ saṃśayātmanaḥ
akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम्
श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते
bhīṣma uvāca
gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam
śravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate
- 3
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca
- 4
वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियम्
श्रेयस्कामं जितात्मानं नारदं गालवो ऽब्रवीत्
vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyam
śreyaskāmaṃ jitātmānaṃ nāradaṃ gālavo 'bravīt
- 5
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैस्तु पुरुषो नृषु
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणांल्लक्षयाम्यहम्
yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaistu puruṣo nṛṣu
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇāṃllakṣayāmyaham
- 6
भवान् एवंविधो ऽस्माकं संशयं छेत्तुम् अर्हति
अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वम् अजानताम्
bhavān evaṃvidho 'smākaṃ saṃśayaṃ chettum arhati
amūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvam ajānatām
- 7
ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याकार्ये विजानतः
यत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryākārye vijānataḥ
yatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktum arhati
- 8
भगवन्न् आश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः
इदं श्रेय इदं श्रेय इति नानाप्रधाविताः
bhagavann āśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ
idaṃ śreya idaṃ śreya iti nānāpradhāvitāḥ
- 9
तांस्तु विप्रस्थितान्दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः
स्वशास्त्रैः परितुष्टांश्च श्रेयो नोपलभामहे
tāṃstu viprasthitāndṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ
svaśāstraiḥ parituṣṭāṃśca śreyo nopalabhāmahe
- 10
शास्त्रं यदि भवेद् एकं व्यक्तं श्रेयो भवेत्तदा
शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम्
śāstraṃ yadi bhaved ekaṃ vyaktaṃ śreyo bhavettadā
śāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam
- 11
एतस्मात्कारणाच्छ्रेयः कलिलं प्रतिभाति माम्
ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नो ऽस्म्यधीहि भोः
etasmātkāraṇācchreyaḥ kalilaṃ pratibhāti mām
bravītu bhagavāṃstanme upasanno 'smyadhīhi bhoḥ
- 12
नारद उवाच
आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिताः पृथक्
तान्सर्वान् अनुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव
nārada uvāca
āśramāstāta catvāro yathāsaṃkalpitāḥ pṛthak
tānsarvān anupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava
- 13
तेषां तेषां तथा हि त्वम् आश्रमाणां ततस्ततः
नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक्
नयन्ति चैव ते सम्यग् अभिप्रेतम् असंशयम्
teṣāṃ teṣāṃ tathā hi tvam āśramāṇāṃ tatastataḥ
nānārūpaguṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak
nayanti caiva te samyag abhipretam asaṃśayam
- 14
ऋजु पश्यंस्तथा सम्यग् आश्रमाणां परां गतिम्
यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम्
ṛju paśyaṃstathā samyag āśramāṇāṃ parāṃ gatim
yattu niḥśreyasaṃ samyaktaccaivāsaṃśayātmakam
- 15
अनुग्रहं च मित्राणाम् अमित्राणां च निग्रहम्
संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः
anugrahaṃ ca mitrāṇām amitrāṇāṃ ca nigraham
saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ
- 16
निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता
सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतद् असंशयम्
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā
sadbhiśca samudācāraḥ śreya etad asaṃśayam
- 17
मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम्
वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतद् असंशयम्
mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam
vākcaiva madhurā proktā śreya etad asaṃśayam
- 18
देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागो ऽतिथिष्वपि
असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतद् असंशयम्
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo 'tithiṣvapi
asaṃtyāgaśca bhṛtyānāṃ śreya etad asaṃśayam
- 19
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम्
यद्भूतहितम् अत्यन्तम् एतत्सत्यं ब्रवीम्यहम्
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram
yadbhūtahitam atyantam etatsatyaṃ bravīmyaham
- 20
अहंकारस्य च त्यागः प्रणयस्य च निग्रहः
संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते
ahaṃkārasya ca tyāgaḥ praṇayasya ca nigrahaḥ
saṃtoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate
- 21
धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च
विद्यार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतद् असंशयम्
dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca
vidyārthānāṃ ca jijñāsā śreya etad asaṃśayam
- 22
शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान्
नात्यर्थम् उपसेवेत श्रेयसो ऽर्थी परंतप
śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalān
nātyartham upaseveta śreyaso 'rthī paraṃtapa
- 23
नक्तंचर्या दिवास्वप्नम् आलस्यं पैशुनं मदम्
अतियोगम् अयोगं च श्रेयसो ऽर्थी परित्यजेत्
naktaṃcaryā divāsvapnam ālasyaṃ paiśunaṃ madam
atiyogam ayogaṃ ca śreyaso 'rthī parityajet
- 24
कर्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया
स्वगुणैर् एव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात्
karmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā
svaguṇair eva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāt
- 25
निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठम् आत्मसम्भाविनो नराः
दोषैर् अन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात्
nirguṇāstveva bhūyiṣṭham ātmasambhāvino narāḥ
doṣair anyānguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt
- 26
अनुच्यमानाश्च पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात्
गुणवत्तरम् आत्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः
anucyamānāśca punaste manyante mahājanāt
guṇavattaram ātmānaṃ svena mānena darpitāḥ
- 27
अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दाम् आत्मपूजाम् अवर्णयन्
विपश्चिद्गुणसम्पन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः
abruvankasyacinnindām ātmapūjām avarṇayan
vipaścidguṇasampannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ
- 28
अब्रुवन्वाति सुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः
तथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुर् अम्बरे
abruvanvāti surabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ
tathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānur ambare
- 29
एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया
ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च
evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā
jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca
- 30
न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया
अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते
na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā
api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate

