27 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
सांख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम
yājñavalkya uvāca
sāṃkhyajñānaṃ mayā proktaṃ yogajñānaṃ nibodha me
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama
- 2
नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम्
तावुभावेकचर्यौ तु उभावनिधनौ स्मृतौ
nāsti sāṃkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ balam
tāvubhāvekacaryau tu ubhāvanidhanau smṛtau
- 3
पृथक्पृथक्तु पश्यन्ति ये ऽल्पबुद्धिरता नराः
वयं तु राजन्पश्याम एकम् एव तु निश्चयात्
pṛthakpṛthaktu paśyanti ye 'lpabuddhiratā narāḥ
vayaṃ tu rājanpaśyāma ekam eva tu niścayāt
- 4
यद् एव योगाः पश्यन्ति तत्सांख्यैर् अपि दृश्यते
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्
yad eva yogāḥ paśyanti tatsāṃkhyair api dṛśyate
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit
- 5
रुद्रप्रधानान् अपरान्विद्धि योगान्परंतप
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश
rudrapradhānān aparānviddhi yogānparaṃtapa
tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa
- 6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन वै
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ
yāvaddhi pralayastāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena vai
yogena lokānvicaransukhaṃ saṃnyasya cānagha
- 7
वेदेषु चाष्टगुणितं योगम् आहुर्मनीषिणः
सूक्ष्मम् अष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम
vedeṣu cāṣṭaguṇitaṃ yogam āhurmanīṣiṇaḥ
sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ prāhurnetaraṃ nṛpasattama
- 8
द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुर् उत्तमम्
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम्
dviguṇaṃ yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ prāhur uttamam
saguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanam
- 9
धारणा चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारणं मनः
dhāraṇā caiva manasaḥ prāṇāyāmaśca pārthiva
prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhāraṇaṃ manaḥ
- 10
यत्र दृश्येत मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम
वाताधिक्यं भवत्येव तस्माद्धि न समाचरेत्
yatra dṛśyeta muñcanvai prāṇānmaithilasattama
vātādhikyaṃ bhavatyeva tasmāddhi na samācaret
- 11
निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः
मध्ये सुप्त्वा परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः
niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smṛtāḥ
madhye suptvā pare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ
- 12
तद् एवम् उपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्यो ऽत्मा न संशयः
tad evam upaśāntena dāntenaikāntaśīlinā
ātmārāmeṇa buddhena yoktavyo 'tmā na saṃśayaḥ
- 13
पञ्चानाम् इन्द्रियाणां तु दोषान् आक्षिप्य पञ्चधा
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं तथैव च
pañcānām indriyāṇāṃ tu doṣān ākṣipya pañcadhā
śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca
- 14
प्रतिभाम् अपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल
इन्द्रियग्रामम् अखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह
pratibhām apavargaṃ ca pratisaṃhṛtya maithila
indriyagrāmam akhilaṃ manasyabhiniveśya ha
- 15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि
manastathaivāhaṃkāre pratiṣṭhāpya narādhipa
ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāvapi
- 16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायेत केवलम्
विरजस्कमलं नित्यम् अनन्तं शुद्धम् अव्रणम्
evaṃ hi parisaṃkhyāya tato dhyāyeta kevalam
virajaskamalaṃ nityam anantaṃ śuddham avraṇam
- 17
तस्थुषं पुरुषं सत्त्वम् अभेद्यम् अजरामरम्
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाव्ययम्
tasthuṣaṃ puruṣaṃ sattvam abhedyam ajarāmaram
śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ brahma cāvyayam
- 18
युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारयेत्
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्
yuktasya tu mahārāja lakṣaṇānyupadhārayet
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet
- 19
निवाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहसमन्वितः
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तम् आहुर्मनीषिणः
nivāte tu yathā dīpo jvaletsnehasamanvitaḥ
niścalordhvaśikhastadvadyuktam āhurmanīṣiṇaḥ
- 20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिर् आहतः
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्
pāṣāṇa iva meghotthairyathā bindubhir āhataḥ
nālaṃ cālayituṃ śakyastathā yuktasya lakṣaṇam
- 21
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादित्रैः
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम्
śaṅkhadundubhinirghoṣairvividhairgītavāditraiḥ
kriyamāṇairna kampeta yuktasyaitannidarśanam
- 22
तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः
सोपानम् आरुहेद्भीतस्तर्ज्यमानो ऽसिपाणिभिः
tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥ
sopānam āruhedbhītastarjyamāno 'sipāṇibhiḥ
- 23
संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुम् उत्सृजेत्
तथैवोत्तरमाणस्य एकाग्रमनसस्तथा
saṃyatātmā bhayātteṣāṃ na pātrādbindum utsṛjet
tathaivottaramāṇasya ekāgramanasastathā
- 24
स्थिरत्वाद् इन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात्तथैव च
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपधारयेत्
sthiratvād indriyāṇāṃ tu niścalatvāttathaiva ca
evaṃ yuktasya tu munerlakṣaṇānyupadhārayet
- 25
स युक्तः पश्यति ब्रह्म यत्तत्परमम् अव्ययम्
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम्
sa yuktaḥ paśyati brahma yattatparamam avyayam
mahatastamaso madhye sthitaṃ jvalanasaṃnibham
- 26
एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहम् असाक्षिकम्
कालेन महता राजञ्श्रुतिर् एषा सनातनी
etena kevalaṃ yāti tyaktvā deham asākṣikam
kālena mahatā rājañśrutir eṣā sanātanī
- 27
एतद्धि योगं योगानां किम् अन्यद्योगलक्षणम्
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः
etaddhi yogaṃ yogānāṃ kim anyadyogalakṣaṇam
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ

