92 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं निर्वेदम् आपन्नः शुको वैयासकिः पुरा
एतद् इच्छामि कौरव्य श्रोतुं कौतूहलं हि मे
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ nirvedam āpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā
etad icchāmi kauravya śrotuṃ kautūhalaṃ hi me
- 2
भीष्म उवाच
प्राकृतेन सुवृत्तेन चरन्तम् अकुतोभयम्
अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायम् अन्वशाद्वै पिता सुतम्
bhīṣma uvāca
prākṛtena suvṛttena carantam akutobhayam
adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyam anvaśādvai pitā sutam
- 3
धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ
क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः
dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau
kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ
- 4
सत्यम् आर्जवम् अक्रोधम् अनसूयां दमं तपः
अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय
satyam ārjavam akrodham anasūyāṃ damaṃ tapaḥ
ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya
- 5
सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वम् अनार्जवम्
देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संश्रय
satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvam anārjavam
devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃśraya
- 6
फेनपात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते
अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक
phenapātropame dehe jīve śakunivatsthite
anitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka
- 7
अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु
अन्तरं लिप्समानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे
apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu
antaraṃ lipsamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase
- 8
गण्यमानेषु वर्षेषु क्षीयमाणे तथायुषि
जीविते शिष्यमाणे च किम् उत्थाय न धावसि
gaṇyamāneṣu varṣeṣu kṣīyamāṇe tathāyuṣi
jīvite śiṣyamāṇe ca kim utthāya na dhāvasi
- 9
ऐहलौकिकम् ईहन्ते मांसशोणितवर्धनम्
पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः
aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam
pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ
- 10
धर्माय ये ऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः
अपथा गच्छतां तेषाम् अनुयातापि पीड्यते
dharmāya ye 'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ
apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate
- 11
ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागमपरायणाः
धर्म्यं पन्थानम् आरूढास्तान् उपास्स्व च पृच्छ च
ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ
dharmyaṃ panthānam ārūḍhāstān upāssva ca pṛccha ca
- 12
उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम्
नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तम् उत्पथगामि वै
upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśinām
niyaccha parayā buddhyā cittam utpathagāmi vai
- 13
अद्यकालिकया बुद्ध्या दूरे श्व इति निर्भयाः
सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः
adyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥ
sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ
- 14
धर्मनिःश्रेणिम् आस्थाय किंचित्किंचित्समारुह
कोशकारवद् आत्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे
dharmaniḥśreṇim āsthāya kiṃcitkiṃcitsamāruha
kośakāravad ātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase
- 15
नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातम् इवास्थिरम्
वामतः कुरु विश्रब्धो नरं वेणुम् इवोद्धतम्
nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātam ivāsthiram
vāmataḥ kuru viśrabdho naraṃ veṇum ivoddhatam
- 16
कामं क्रोधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर
kāmaṃ krodhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriyajalāṃ nadīm
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara
- 17
मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडिते
अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर
mṛtyunābhyāhate loke jarayā paripīḍite
amoghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara
- 18
तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युर् अन्वेषते यदा
निर्वृतिं लभसे कस्माद् अकस्मान्मृत्युनाशितः
tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyur anveṣate yadā
nirvṛtiṃ labhase kasmād akasmānmṛtyunāśitaḥ
- 19
संचिन्वानकम् एवैनं कामानाम् अवितृप्तकम्
वृकीवोरणम् आसाद्य मृत्युर् आदाय गच्छति
saṃcinvānakam evainaṃ kāmānām avitṛptakam
vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati
- 20
क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान्
अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम्
kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān
andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām
- 21
संपतन्देहजालानि कदाचिद् इह मानुषे
ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय
saṃpatandehajālāni kadācid iha mānuṣe
brāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya
- 22
ब्राह्मणस्य हि देहो ऽयं न कामार्थाय जायते
इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम्
brāhmaṇasya hi deho 'yaṃ na kāmārthāya jāyate
iha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham
- 23
ब्राह्मण्यं बहुभिर् अवाप्यते तपोभिस्तल्लब्ध्वा न परिपणेन हेडितव्यम्
स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः क्षेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व
brāhmaṇyaṃ bahubhir avāpyate tapobhistallabdhvā na paripaṇena heḍitavyam
svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva
- 24
अव्यक्तप्रकृतिर् अयं कलाशरीरः सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा
ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रो मांसाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम्
avyaktaprakṛtir ayaṃ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromā
ṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetro māṃsāṅgo dravati vayohayo narāṇām
- 25
तं दृष्ट्वा प्रसृतम् अजस्रम् उग्रवेगं गच्छन्तं सततम् इहाव्यपेक्षमाणम्
चक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य
taṃ dṛṣṭvā prasṛtam ajasram ugravegaṃ gacchantaṃ satatam ihāvyapekṣamāṇam
cakṣuste yadi na parapraṇetṛneyaṃ dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya
- 26
ये ऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः क्रोशन्तः सततम् अनिष्टसंप्रयोगाः
क्लिश्यन्ते परिगतवेदनाशरीरा बह्वीभिः सुभृशम् अधर्मवासनाभिः
ye 'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ krośantaḥ satatam aniṣṭasaṃprayogāḥ
kliśyante parigatavedanāśarīrā bahvībhiḥ subhṛśam adharmavāsanābhiḥ
- 27
राजा धर्मपरः सदा शुभगोप्ता समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान्
बहुविधम् अपि चरतः प्रदिशति सुखम् अनुपगतं निरवद्यम्
rājā dharmaparaḥ sadā śubhagoptā samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān
bahuvidham api carataḥ pradiśati sukham anupagataṃ niravadyam
- 28
श्वानो भीषणायोमुखानि वयांसि वडगृध्रकुलपक्षिणां च संघाः
नरां कदने रुधिरपा गुरुवचननुदम् उपरतं विशसन्ति
śvāno bhīṣaṇāyomukhāni vayāṃsi vaḍagṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ
narāṃ kadane rudhirapā guruvacananudam uparataṃ viśasanti
- 29
मर्यादा नियताः स्वयंभुवा य इहेमाः प्रभिनत्ति दशगुणा मनोऽनुगत्वात्
निवसति भृशम् असुखं पितृविषयविपिनम् अवगाह्य स पापः
maryādā niyatāḥ svayaṃbhuvā ya ihemāḥ prabhinatti daśaguṇā mano'nugatvāt
nivasati bhṛśam asukhaṃ pitṛviṣayavipinam avagāhya sa pāpaḥ
- 30
यो लुब्धः सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः सततनिकृतिवञ्चनारतिः स्यात्
उपनिधिभिर् असुखकृत्स परमनिरयगो भृशम् असुखम् अनुभवति दुष्कृतकर्मा
yo lubdhaḥ subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ satatanikṛtivañcanāratiḥ syāt
upanidhibhir asukhakṛtsa paramanirayago bhṛśam asukham anubhavati duṣkṛtakarmā

