38 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तूष्णींभूतं तु राजानं पुनर् एवार्जुनो ऽब्रवीत्
संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राज्ञो वाक्शल्यपीडितः
vaiśaṃpāyana uvāca
tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punar evārjuno 'bravīt
saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājño vākśalyapīḍitaḥ
- 2
कथयन्ति पुरावृत्तम् इतिहासम् इमं जनाः
विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत
kathayanti purāvṛttam itihāsam imaṃ janāḥ
videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata
- 3
उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थं कृतबुद्धिं जनेश्वरम्
विदेहराजं महिषी दुःखिता प्रत्यभाषत
utsṛjya rājyaṃ bhaikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ janeśvaram
videharājaṃ mahiṣī duḥkhitā pratyabhāṣata
- 4
धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च
पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौण्ड्यम् आस्थितः
dhanānyapatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca
panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauṇḍyam āsthitaḥ
- 5
तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्ष्यवृत्तिम् अकिंचनम्
धानामुष्टिम् उपासीनं निरीहं गतमत्सरम्
taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣyavṛttim akiṃcanam
dhānāmuṣṭim upāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram
- 6
तम् उवाच समागम्य भर्तारम् अकुतोभयम्
क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः
tam uvāca samāgamya bhartāram akutobhayam
kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumadvacaḥ
- 7
कथम् उत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमाचितम्
कापालीं वृत्तिम् आस्थाय धानामुष्टिर्वने ऽचरः
katham utsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānyasamācitam
kāpālīṃ vṛttim āsthāya dhānāmuṣṭirvane 'caraḥ
- 8
प्रतिज्ञा ते ऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव
यद्राज्यं महद् उत्सृज्य स्वल्पे तुष्यसि पार्थिव
pratijñā te 'nyathā rājanviceṣṭā cānyathā tava
yadrājyaṃ mahad utsṛjya svalpe tuṣyasi pārthiva
- 9
नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा
शक्यम् अद्य त्वया भर्तुं मोघस्ते ऽयं परिश्रमः
naitenātithayo rājandevarṣipitarastathā
śakyam adya tvayā bhartuṃ moghaste 'yaṃ pariśramaḥ
- 10
देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव
सर्वैर् एतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः
devatātithibhiścaiva pitṛbhiścaiva pārthiva
sarvair etaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ
- 11
यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः
भर्ता भूत्वा च लोकस्य सो ऽद्यान्यैर्भृतिम् इच्छसि
yastvaṃ traividyavṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ
bhartā bhūtvā ca lokasya so 'dyānyairbhṛtim icchasi
- 12
श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे
अपुत्रा जननी ते ऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया
śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavatsaṃprati vīkṣyase
aputrā jananī te 'dya kausalyā cāpatistvayā
- 13
अशीतिर्धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते
त्वदाशाम् अभिकाङ्क्षन्त्यः कृपणाः फलहेतुकाः
aśītirdharmakāmāstvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate
tvadāśām abhikāṅkṣantyaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ
- 14
ताश्च त्वं विफलाः कुर्वन्कांल्लोकान्नु गमिष्यसि
राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु
tāśca tvaṃ viphalāḥ kurvankāṃllokānnu gamiṣyasi
rājansaṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu
- 15
नैव ते ऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः
धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वम् इच्छसि जीवितुम्
naiva te 'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ
dharmyāndārānparityajya yastvam icchasi jīvitum
- 16
स्रजो गन्धान् अलंकारान्वासांसि विविधानि च
किमर्थम् अभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः
srajo gandhān alaṃkārānvāsāṃsi vividhāni ca
kimartham abhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ
- 17
निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत्
आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सो ऽद्यान्यान्पर्युपाससे
nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahat
āḍhyo vanaspatirbhūtvā so 'dyānyānparyupāsase
- 18
खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवो ऽप्युत
बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वाम् अनर्थकम्
khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo 'pyuta
bahavaḥ kṛmayaścaiva kiṃ punastvām anarthakam
- 19
य इमां कुण्डिकां भिन्द्यात्त्रिविष्टब्धं च ते हरेत्
वासश्चापहरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत्
ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāttriviṣṭabdhaṃ ca te haret
vāsaścāpaharettasminkathaṃ te mānasaṃ bhavet
- 20
यस्त्वयं सर्वम् उत्सृज्य धानामुष्टिपरिग्रहः
यदानेन समं सर्वं किम् इदं मम दीयते
धानामुष्टिर् इहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति
yastvayaṃ sarvam utsṛjya dhānāmuṣṭiparigrahaḥ
yadānena samaṃ sarvaṃ kim idaṃ mama dīyate
dhānāmuṣṭir ihārthaścetpratijñā te vinaśyati
- 21
का वाहं तव को मे त्वं को ऽद्य ते मय्यनुग्रहः
प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र ते ऽनुग्रहो भवेत्
प्रासादं शयनं यानं वासांस्याभरणानि च
kā vāhaṃ tava ko me tvaṃ ko 'dya te mayyanugrahaḥ
praśādhi pṛthivīṃ rājanyatra te 'nugraho bhavet
prāsādaṃ śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca
- 22
श्रिया निराशैर् अधनैस्त्यक्तमित्रैर् अकिंचनैः
सौखिकैः संभृतान् अर्थान्यः संत्यजसि किं नु तत्
śriyā nirāśair adhanaistyaktamitrair akiṃcanaiḥ
saukhikaiḥ saṃbhṛtān arthānyaḥ saṃtyajasi kiṃ nu tat
- 23
यो ऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि
तयोस्त्वम् अन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते
yo 'tyantaṃ pratigṛhṇīyādyaśca dadyātsadaiva hi
tayostvam antaraṃ viddhi śreyāṃstābhyāṃ ka ucyate
- 24
सदैव याचमानेषु सत्सु दम्भविवर्जिषु
एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाविव दुर्हुतम्
sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu
eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāviva durhutam
- 25
जातवेदा यथा राजन्न् आदग्ध्वैवोपशाम्यति
सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः
jātavedā yathā rājann ādagdhvaivopaśāmyati
sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ
- 26
सतां च वेदा अन्नं च लोके ऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा
न चेद्दाता भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः
satāṃ ca vedā annaṃ ca loke 'sminprakṛtirdhruvā
na ceddātā bhaveddātā kutaḥ syurmokṣakāṅkṣiṇaḥ
- 27
अन्नाद्गृहस्था लोके ऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च
अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत्
annādgṛhasthā loke 'sminbhikṣavastata eva ca
annātprāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet
- 28
गृहस्थेभ्यो ऽभिनिर्वृत्ता गृहस्थान् एव संश्रिताः
प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता निन्दन्त आसते
gṛhasthebhyo 'bhinirvṛttā gṛhasthān eva saṃśritāḥ
prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā nindanta āsate
- 29
त्यागान्न भिक्षुकं विद्यान्न मौण्ड्यान्न च याचनात्
ऋजुस्तु यो ऽर्थं त्यजति तं सुखं विद्धि भिक्षुकम्
tyāgānna bhikṣukaṃ vidyānna mauṇḍyānna ca yācanāt
ṛjustu yo 'rthaṃ tyajati taṃ sukhaṃ viddhi bhikṣukam
- 30
असक्तः सक्तवद्गच्छन्निःसङ्गो मुक्तबन्धनः
समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते
asaktaḥ saktavadgacchanniḥsaṅgo muktabandhanaḥ
samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate

