49 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः
आत्मनात्मानम् आस्थाय दृष्ट्वा चात्मानम् आत्मना
bhīṣma uvāca
etacchrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ
ātmanātmānam āsthāya dṛṣṭvā cātmānam ātmanā
- 2
कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायाद् उदङ्मुखः
शैशिरं गिरिम् उद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः
kṛtakāryaḥ sukhī śāntastūṣṇīṃ prāyād udaṅmukhaḥ
śaiśiraṃ girim uddiśya sadharmā mātariśvanaḥ
- 3
एतस्मिन्न् एव काले तु देवर्षिर्नारदस्तदा
हिमवन्तम् इयाद्द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम्
etasminn eva kāle tu devarṣirnāradastadā
himavantam iyāddraṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam
- 4
तम् अप्सरोगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम्
किंनराणां समूहैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च
tam apsarogaṇākīrṇaṃ gītasvananināditam
kiṃnarāṇāṃ samūhaiśca bhṛṅgarājaistathaiva ca
- 5
मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैः
चित्रवर्णैर्मयूरैश्च केकाशतविराजितैः
राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा
madgubhiḥ khañjarīṭaiśca vicitrairjīvajīvakaiḥ
citravarṇairmayūraiśca kekāśatavirājitaiḥ
rājahaṃsasamūhaiśca hṛṣṭaiḥ parabhṛtaistathā
- 6
पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यम् अधिगच्छति
चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा
यत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया
pakṣirājo garutmāṃśca yaṃ nityam adhigacchati
catvāro lokapālāśca devāḥ sarṣigaṇāstathā
yatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā
- 7
विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना
यत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः
viṣṇunā yatra putrārthe tapastaptaṃ mahātmanā
yatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ
- 8
शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यम् अवमन्य वै
यत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यम् इदं तदा
śaktirnyastā kṣititale trailokyam avamanya vai
yatrovāca jagatskandaḥ kṣipanvākyam idaṃ tadā
- 9
यो ऽन्यो ऽस्ति मत्तो ऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाः
यो ब्रह्मण्यो द्वितीयो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्
yo 'nyo 'sti matto 'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥ
yo brahmaṇyo dvitīyo 'sti triṣu lokeṣu vīryavān
- 10
सो ऽभ्युद्धरत्विमां शक्तिम् अथ वा कम्पयत्विति
तच्छ्रुत्वा व्यथिता लोकाः क इमाम् उद्धरेद् इति
so 'bhyuddharatvimāṃ śaktim atha vā kampayatviti
tacchrutvā vyathitā lokāḥ ka imām uddhared iti
- 11
अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम्
अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम्
किं न्वत्र सुकृतं कार्यं भवेद् इति विचिन्तयन्
atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasam
apaśyadbhagavānviṣṇuḥ kṣiptaṃ sāsurarākṣasam
kiṃ nvatra sukṛtaṃ kāryaṃ bhaved iti vicintayan
- 12
स नामृष्यत तं क्षेपम् अवैक्षत च पावकिम्
स प्रहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा
कम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः
sa nāmṛṣyata taṃ kṣepam avaikṣata ca pāvakim
sa prahasya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadā
kampayāmāsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ
- 13
शक्त्यां तु कम्पमानायां विष्णुना बलिना तदा
मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना
śaktyāṃ tu kampamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā
medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā
- 14
शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृता
रक्षता स्कन्दराजस्य धर्षणां प्रभविष्णुना
śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā na tūddhṛtā
rakṣatā skandarājasya dharṣaṇāṃ prabhaviṣṇunā
- 15
तां कम्पयित्वा भगवान्प्रह्रादम् इदम् अब्रवीत्
पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतद् अन्यः करिष्यति
tāṃ kampayitvā bhagavānprahrādam idam abravīt
paśya vīryaṃ kumārasya naitad anyaḥ kariṣyati
- 16
सो ऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः
जग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनाम् अप्यकम्पयत्
so 'mṛṣyamāṇastadvākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥ
jagrāha tāṃ tasya śaktiṃ na cainām apyakampayat
- 17
नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्छितो गिरिमूर्धनि
विह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः
nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrchito girimūrdhani
vihvalaḥ prāpatadbhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ
- 18
यत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः
तपो ऽतप्यत दुर्धर्षस्तात नित्यं वृषध्वजः
yatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ
tapo 'tapyata durdharṣastāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ
- 19
पावकेन परिक्षिप्तो दीप्यता तस्य चाश्रमः
आदित्यबन्धनं नाम दुर्धर्षम् अकृतात्मभिः
pāvakena parikṣipto dīpyatā tasya cāśramaḥ
ādityabandhanaṃ nāma durdharṣam akṛtātmabhiḥ
- 20
न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः
दशयोजनविस्तारम् अग्निज्वालासमावृतम्
na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥ
daśayojanavistāram agnijvālāsamāvṛtam
- 21
भगवान्पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान्
सर्वविघ्नान्प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः
bhagavānpāvakastatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavān
sarvavighnānpraśamayanmahādevasya dhīmataḥ
- 22
दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः
देवान्संतापयंस्तत्र महादेवो धृतव्रतः
divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ
devānsaṃtāpayaṃstatra mahādevo dhṛtavrataḥ
- 23
ऐन्द्रीं तु दिशम् आस्थाय शैलराजस्य धीमतः
विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः
वेदान् अध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः
aindrīṃ tu diśam āsthāya śailarājasya dhīmataḥ
vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ
vedān adhyāpayāmāsa vyāsaḥ śiṣyānmahātapāḥ
- 24
सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनम् एव च
जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम्
sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca
jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam
- 25
एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः
तत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुर् उत्तमम्
आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः
ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥ
tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ dadarśa pitur uttamam
āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ
- 26
अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तम् इव पावकम्
ददर्श सुतम् आयान्तं दिवाकरसमप्रभम्
atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantam iva pāvakam
dadarśa sutam āyāntaṃ divākarasamaprabham
- 27
असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु च
योगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम्
asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣameṣu ca
yogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam
- 28
सो ऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णाद् अरणीसुतः
यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः
so 'bhigamya pituḥ pādāvagṛhṇād araṇīsutaḥ
yathopajoṣaṃ taiścāpi samāgacchanmahāmuniḥ
- 29
ततो निवेदयामास पित्रे सर्वम् अशेषतः
शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः
tato nivedayāmāsa pitre sarvam aśeṣataḥ
śuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ
- 30
एवम् अध्यापयञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान्
उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः
evam adhyāpayañśiṣyānvyāsaḥ putraṃ ca vīryavān
uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ

