23 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करोति वा
केन निर्वेदम् आदत्ते मोक्षं वा केन गच्छति
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karoti vā
kena nirvedam ādatte mokṣaṃ vā kena gacchati
- 2
भीष्म उवाच
विदिताः सर्वधर्मास्ते स्थित्यर्थम् अनुपृच्छसि
शृणु मोक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः
bhīṣma uvāca
viditāḥ sarvadharmāste sthityartham anupṛcchasi
śṛṇu mokṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ
- 3
विज्ञानार्थं हि पञ्चानाम् इच्छा पूर्वं प्रवर्तते
प्राप्य ताञ्जायते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ
vijñānārthaṃ hi pañcānām icchā pūrvaṃ pravartate
prāpya tāñjāyate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha
- 4
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते पुनः
इष्टानां रूपगन्धानाम् अभ्यासं च चिकीर्षति
tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate punaḥ
iṣṭānāṃ rūpagandhānām abhyāsaṃ ca cikīrṣati
- 5
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्
tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaram
tato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram
- 6
लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च
lobhamohābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca
na dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca
- 7
व्याजेन चरतो धर्मम् अर्थव्याजो ऽपि रोचते
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु कुरुनन्दन
vyājena carato dharmam arthavyājo 'pi rocate
vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana
- 8
तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति
सुहृद्भिर्वार्यमाणो ऽपि पण्डितैश्चापि भारत
tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati
suhṛdbhirvāryamāṇo 'pi paṇḍitaiścāpi bhārata
- 9
उत्तरं न्यायसम्बद्धं ब्रवीति विधियोजितम्
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहजः
uttaraṃ nyāyasambaddhaṃ bravīti vidhiyojitam
adharmastrividhastasya vardhate rāgamohajaḥ
- 10
पापं चिन्तयते चैव प्रब्रवीति करोति च
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्पश्यन्ति साधवः
pāpaṃ cintayate caiva prabravīti karoti ca
tasyādharmapravṛttasya doṣānpaśyanti sādhavaḥ
- 11
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः
स नेह सुखम् आप्नोति कुत एव परत्र वै
ekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ
sa neha sukham āpnoti kuta eva paratra vai
- 12
एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु
यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते
evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu
yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ pratipadyate
- 13
य एतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वम् एवानुपश्यति
कुशलः सुखदुःखानां साधूंश्चाप्युपसेवते
ya etānprajñayā doṣānpūrvam evānupaśyati
kuśalaḥ sukhaduḥkhānāṃ sādhūṃścāpyupasevate
- 14
तस्य साधुसमाचाराद् अभ्यासाच्चैव वर्धते
प्रज्ञा धर्मे च रमते धर्मं चैवोपजीवति
tasya sādhusamācārād abhyāsāccaiva vardhate
prajñā dharme ca ramate dharmaṃ caivopajīvati
- 15
सो ऽथ धर्माद् अवाप्तेषु धनेषु कुरुते मनः
तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै
so 'tha dharmād avāpteṣu dhaneṣu kurute manaḥ
tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai
- 16
धर्मात्मा भवति ह्येवं मित्रं च लभते शुभम्
स मित्रधनलाभात्तु प्रेत्य चेह च नन्दति
dharmātmā bhavati hyevaṃ mitraṃ ca labhate śubham
sa mitradhanalābhāttu pretya ceha ca nandati
- 17
शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे च भारत
प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धर्मस्यैतत्फलं विदुः
śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe ca bhārata
prabhutvaṃ labhate janturdharmasyaitatphalaṃ viduḥ
- 18
स धर्मस्य फलं लब्ध्वा न तृप्यति युधिष्ठिर
अतृप्यमाणो निर्वेदम् आदत्ते ज्ञानचक्षुषा
sa dharmasya phalaṃ labdhvā na tṛpyati yudhiṣṭhira
atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā
- 19
प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे दोषम् एवानुपश्यति
विरज्यते तदा कामान्न च धर्मं विमुञ्चति
prajñācakṣuryadā kāme doṣam evānupaśyati
virajyate tadā kāmānna ca dharmaṃ vimuñcati
- 20
सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम्
ततो मोक्षाय यतते नानुपायाद् उपायतः
sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam
tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ
- 21
शनैर्निर्वेदम् आदत्ते पापं कर्म जहाति च
धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम्
śanairnirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca
dharmātmā caiva bhavati mokṣaṃ ca labhate param
- 22
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि
पापं धर्मं तथा मोक्षं निर्वेदं चैव भारत
etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
pāpaṃ dharmaṃ tathā mokṣaṃ nirvedaṃ caiva bhārata
- 23
तस्माद्धर्मे प्रवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर
धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती
tasmāddharme pravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira
dharme sthitānāṃ kaunteya siddhirbhavati śāśvatī

