27 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
ततः सम्प्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः
अगस्त्याश्रमम् आसाद्य दुर्जयायाम् उवास ह
vaiśampāyana uvāca
tataḥ samprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ
agastyāśramam āsādya durjayāyām uvāsa ha
- 2
तत्र वै लोमशं राजा पप्रच्छ वदतां वरः
अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थम् उपशामितः
tatra vai lomaśaṃ rājā papraccha vadatāṃ varaḥ
agastyeneha vātāpiḥ kimartham upaśāmitaḥ
- 3
आसीद्वा किम्प्रभावश्च स दैत्यो मानवान्तकः
किमर्थं चोद्गतो मन्युर् अगस्त्यस्य महात्मनः
āsīdvā kimprabhāvaśca sa daityo mānavāntakaḥ
kimarthaṃ codgato manyur agastyasya mahātmanaḥ
- 4
लोमश उवाच
इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दन
मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः
lomaśa uvāca
ilvalo nāma daiteya āsītkauravanandana
maṇimatyāṃ puri purā vātāpistasya cānujaḥ
- 5
स ब्राह्मणं तपोयुक्तम् उवाच दितिनन्दनः
पुत्रं मे भगवान् एकम् इन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु
sa brāhmaṇaṃ tapoyuktam uvāca ditinandanaḥ
putraṃ me bhagavān ekam indratulyaṃ prayacchatu
- 6
तस्मै स ब्राह्मणो नादात्पुत्रं वासवसंमितम्
चुक्रोध सो ऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम्
tasmai sa brāhmaṇo nādātputraṃ vāsavasaṃmitam
cukrodha so 'surastasya brāhmaṇasya tato bhṛśam
- 7
समाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम्
स पुनर्देहम् आस्थाय जीवन्स्म प्रतिदृश्यते
samāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam
sa punardeham āsthāya jīvansma pratidṛśyate
- 8
ततो वातापिम् असुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम्
तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनर् एव समाह्वयत्
tato vātāpim asuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam
taṃ brāhmaṇaṃ bhojayitvā punar eva samāhvayat
- 9
तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः
वातापिः प्रहसन्राजन्निश्चक्राम विशां पते
tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ
vātāpiḥ prahasanrājanniścakrāma viśāṃ pate
- 10
एवं स ब्राह्मणान्राजन्भोजयित्वा पुनः पुनः
हिंसयामास दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः
evaṃ sa brāhmaṇānrājanbhojayitvā punaḥ punaḥ
hiṃsayāmāsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ
- 11
अगस्त्यश्चापि भगवान् एतस्मिन्काल एव तु
पितॄन्ददर्श गर्ते वै लम्बमानान् अधोमुखान्
agastyaścāpi bhagavān etasminkāla eva tu
pitṝndadarśa garte vai lambamānān adhomukhān
- 12
सो ऽपृच्छल्लम्बमानांस्तान्भवन्त इह किंपराः
संतानहेतोर् इति ते तम् ऊचुर्ब्रह्मवादिनः
so 'pṛcchallambamānāṃstānbhavanta iha kiṃparāḥ
saṃtānahetor iti te tam ūcurbrahmavādinaḥ
- 13
ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः
गर्तम् एतम् अनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः
te tasmai kathayāmāsurvayaṃ te pitaraḥ svakāḥ
gartam etam anuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ
- 14
यदि नो जनयेथास्त्वम् अगस्त्यापत्यम् उत्तमम्
स्यान्नो ऽस्मान्निरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्राप्नुया गतिम्
yadi no janayethāstvam agastyāpatyam uttamam
syānno 'smānnirayānmokṣastvaṃ ca putrāpnuyā gatim
- 15
स तान् उवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः
करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः
sa tān uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ
kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ
- 16
ततः प्रसवसंतानं चिन्तयन्भगवान् ऋषिः
आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशीं स्त्रियम्
tataḥ prasavasaṃtānaṃ cintayanbhagavān ṛṣiḥ
ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyatsadṛśīṃ striyam
- 17
स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत्तद् अङ्गम् अनुत्तमम्
संभृत्य तत्समैर् अङ्गैर्निर्ममे स्त्रियम् उत्तमाम्
sa tasya tasya sattvasya tattad aṅgam anuttamam
saṃbhṛtya tatsamair aṅgairnirmame striyam uttamām
- 18
स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते
निर्मिताम् आत्मनो ऽर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः
sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate
nirmitām ātmano 'rthāya muniḥ prādānmahātapāḥ
- 19
सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामिनी यथा
विभ्राजमाना वपुषा व्यवर्धत शुभानना
sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā
vibhrājamānā vapuṣā vyavardhata śubhānanā
- 20
जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः
प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत
jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ
praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata
- 21
अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप
लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः
abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa
lopāmudreti tasyāśca cakrire nāma te dvijāḥ
- 22
ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपम् उत्तमम्
अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रम् अग्नेर् इव शिखा शुभा
vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpam uttamam
apsvivotpalinī śīghram agner iva śikhā śubhā
- 23
तां यौवनस्थां राजेन्द्र शतं कन्याः स्वलंकृताः
दाशीशतं च कल्याणीम् उपतस्थुर्वशानुगाः
tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ
dāśīśataṃ ca kalyāṇīm upatasthurvaśānugāḥ
- 24
सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च
आस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिवि प्रभो
sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca
āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho
- 25
यौवनस्थाम् अपि च तां शीलाचारसमन्विताम्
न वव्रे पुरुषः कश्चिद्भयात्तस्य महात्मनः
yauvanasthām api ca tāṃ śīlācārasamanvitām
na vavre puruṣaḥ kaścidbhayāttasya mahātmanaḥ
- 26
सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसो ऽप्यति
तोषयामास पितरं शीलेन स्वजनं तथा
sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso 'pyati
toṣayāmāsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā
- 27
वैदर्भीं तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता
मनसा चिन्तयामास कस्मै दद्यां सुताम् इति
vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā
manasā cintayāmāsa kasmai dadyāṃ sutām iti

