39 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
धुन्धुर्नाम महातेजास्तयोः पुत्रो महाद्युतिः
स तपो ऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः
mārkaṇḍeya uvāca
dhundhurnāma mahātejāstayoḥ putro mahādyutiḥ
sa tapo 'tapyata mahanmahāvīryaparākramaḥ
- 2
अतिष्ठद् एकपादेन कृशो धमनिसंततः
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभो
atiṣṭhad ekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ
tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho
- 3
देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम्
अवध्यो ऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया
devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām
avadhyo 'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā
- 4
एवं भवतु गच्छेति तम् उवाच पितामहः
स एवम् उक्तस्तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृश्य जगाम ह
evaṃ bhavatu gaccheti tam uvāca pitāmahaḥ
sa evam uktastatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha
- 5
स तु धुन्धुर्वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमः
अनुस्मरन्पितृवधं ततो विष्णुम् उपाद्रवत्
sa tu dhundhurvaraṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ
anusmaranpitṛvadhaṃ tato viṣṇum upādravat
- 6
स तु देवान्सगन्धर्वाञ्जित्वा धुन्धुर् अमर्षणः
बबाध सर्वान् असकृद्देवान्विष्णुं च वै भृशम्
sa tu devānsagandharvāñjitvā dhundhur amarṣaṇaḥ
babādha sarvān asakṛddevānviṣṇuṃ ca vai bhṛśam
- 7
समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः
आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ
बाधते स्म परं शक्त्या तम् उत्तङ्काश्रमं प्रभो
samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ
āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha
bādhate sma paraṃ śaktyā tam uttaṅkāśramaṃ prabho
- 8
अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितस्तदा
मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः
antarbhūmigatastatra vālukāntarhitastadā
madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurbhīmaparākramaḥ
- 9
शेते लोकविनाशाय तपोबलसमाश्रितः
उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन्पावकार्चिषः
śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ
uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasanpāvakārciṣaḥ
- 10
एतस्मिन्न् एव काले तु सभृत्यबलवाहनः
कुवलाश्वो नरपतिर् अन्वितो बलशालिनाम्
etasminn eva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥ
kuvalāśvo narapatir anvito balaśālinām
- 11
सहस्रैर् एकविंशत्या पुत्राणाम् अरिमर्दनः
प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवेशनम्
sahasrair ekaviṃśatyā putrāṇām arimardanaḥ
prāyād uttaṅkasahito dhundhostasya niveśanam
- 12
तम् आविशत्ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः
उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया
tam āviśattato viṣṇurbhagavāṃstejasā prabhuḥ
uttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā
- 13
तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत्
एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति
tasminprayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt
eṣa śrīmānnṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati
- 14
दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात्पर्यवाकिरन्
देवदुन्दुभयश्चैव नेदुः स्वयम् उदीरिताः
divyaiśca puṣpaistaṃ devāḥ samantātparyavākiran
devadundubhayaścaiva neduḥ svayam udīritāḥ
- 15
शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः
विपांसुलां महीं कुर्वन्ववर्ष च सुरेश्वरः
śītaśca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ
vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvanvavarṣa ca sureśvaraḥ
- 16
अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर
तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः
antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira
tatraiva samadṛśyanta dhundhuryatra mahāsuraḥ
- 17
कुवलाश्वस्य धुन्धोश्च युद्धकौतूहलान्विताः
देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन्महर्षयः
kuvalāśvasya dhundhośca yuddhakautūhalānvitāḥ
devagandharvasahitāḥ samavaikṣanmaharṣayaḥ
- 18
नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस्तदा
स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतोदिशम्
nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitastadā
sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putraistaiḥ sarvatodiśam
- 19
अर्णवं खानयामास कुवलाश्वो महीपतिः
कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु तस्मिन्वै वालुकार्णवे
arṇavaṃ khānayāmāsa kuvalāśvo mahīpatiḥ
kuvalāśvasya putraistu tasminvai vālukārṇave
- 20
सप्तभिर्दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः
आसीद्घोरं वपुस्तस्य वालुकान्तर्हितं महत्
दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ
saptabhirdivasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhurmahābalaḥ
āsīdghoraṃ vapustasya vālukāntarhitaṃ mahat
dīpyamānaṃ yathā sūryastejasā bharatarṣabha
- 21
ततो धुन्धुर्महाराज दिशम् आश्रित्य पश्चिमाम्
सुप्तो ऽभूद्राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः
tato dhundhurmahārāja diśam āśritya paścimām
supto 'bhūdrājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ
- 22
कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितः
अभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैर् अपि
पट्टिशैः परिघैः प्रासैः खड्गैश्च विमलैः शितैः
kuvalāśvasya putraistu sarvataḥ parivāritaḥ
abhidrutaḥ śaraistīkṣṇairgadābhirmusalair api
paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiśca vimalaiḥ śitaiḥ
- 23
स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः
क्रुद्धश्चाभक्षयत्तेषां शस्त्राणि विविधानि च
sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ
kruddhaścābhakṣayatteṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca
- 24
आस्याद्वमन्पावकं स संवर्तकसमं तदा
तान्सर्वान्नृपतेः पुत्रान् अदहत्स्वेन तेजसा
āsyādvamanpāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā
tānsarvānnṛpateḥ putrān adahatsvena tejasā
- 25
मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकान् उद्वर्तयन्न् इव
क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः
सगरस्यात्मजान्क्रुद्धस्तद् अद्भुतम् इवाभवत्
mukhajenāgninā kruddho lokān udvartayann iva
kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ
sagarasyātmajānkruddhastad adbhutam ivābhavat
- 26
तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम
तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णम् इवापरम्
आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः
teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama
taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇam ivāparam
āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ
- 27
तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः
तदापीयत तत्तेजो राजा वारिमयं नृप
योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा
tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ
tadāpīyata tattejo rājā vārimayaṃ nṛpa
yogī yogena vahniṃ ca śamayāmāsa vāriṇā
- 28
ब्रह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं क्रूरपराक्रमम्
ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकाभयाय वै
brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramam
dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai
- 29
सो ऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम्
सुरशत्रुम् अमित्रघ्नस्त्रिलोकेश इवापरः
धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्ना समभवत्ततः
so 'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram
suraśatrum amitraghnastrilokeśa ivāparaḥ
dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavattataḥ
- 30
प्रीतैश्च त्रिदशैः सर्वैर्महर्षिसहितैस्तदा
वरं वृणीष्वेत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा
अतीव मुदितो राजन्न् इदं वचनम् अब्रवीत्
prītaiśca tridaśaiḥ sarvairmaharṣisahitaistadā
varaṃ vṛṇīṣvetyuktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatastadā
atīva mudito rājann idaṃ vacanam abravīt

