34 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
स तु विप्रम् अथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर
यद् अहं ह्याचरे कर्म घोरम् एतद् असंशयम्
mārkaṇḍeya uvāca
sa tu vipram athovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira
yad ahaṃ hyācare karma ghoram etad asaṃśayam
- 2
विधिस्तु बलवान्ब्रह्मन्दुस्तरं हि पुराकृतम्
पुराकृतस्य पापस्य कर्मदोषो भवत्ययम्
दोषस्यैतस्य वै ब्रह्मन्विघाते यत्नवान् अहम्
vidhistu balavānbrahmandustaraṃ hi purākṛtam
purākṛtasya pāpasya karmadoṣo bhavatyayam
doṣasyaitasya vai brahmanvighāte yatnavān aham
- 3
विधिना विहिते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत्
निमित्तभूता हि वयं कर्मणो ऽस्य द्विजोत्तम
vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet
nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo 'sya dvijottama
- 4
येषां हतानां मांसानि विक्रीणामो वयं द्विज
तेषाम् अपि भवेद्धर्म उपभोगेन भक्षणात्
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां प्रतिपूजनात्
yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmo vayaṃ dvija
teṣām api bhaveddharma upabhogena bhakṣaṇāt
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ pratipūjanāt
- 5
ओषध्यो वीरुधश्चापि पशवो मृगपक्षिणः
अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्यपि श्रूयते श्रुतिः
oṣadhyo vīrudhaścāpi paśavo mṛgapakṣiṇaḥ
annādyabhūtā lokasya ityapi śrūyate śrutiḥ
- 6
आत्ममांसप्रदानेन शिबिर् औशीनरो नृपः
स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान्द्विजसत्तम
ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ
svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvāndvijasattama
- 7
राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज
द्वे सहस्रे तु वध्येते पशूनाम् अन्वहं तदा
rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija
dve sahasre tu vadhyete paśūnām anvahaṃ tadā
- 8
समांसं ददतो ह्यन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः
अतुला कीर्तिर् अभवन्नृपस्य द्विजसत्तम
चातुर्मास्येषु पशवो वध्यन्त इति नित्यशः
samāṃsaṃ dadato hyannaṃ rantidevasya nityaśaḥ
atulā kīrtir abhavannṛpasya dvijasattama
cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ
- 9
अग्नयो मांसकामाश्च इत्यपि श्रूयते श्रुतिः
यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन्वध्यन्ते सततं द्विजैः
संस्कृताः किल मन्त्रैश्च ते ऽपि स्वर्गम् अवाप्नुवन्
agnayo māṃsakāmāśca ityapi śrūyate śrutiḥ
yajñeṣu paśavo brahmanvadhyante satataṃ dvijaiḥ
saṃskṛtāḥ kila mantraiśca te 'pi svargam avāpnuvan
- 10
यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन्मांसकामाभवन्पुरा
भक्ष्यं नैव भवेन्मांसं कस्यचिद्द्विजसत्तम
yadi naivāgnayo brahmanmāṃsakāmābhavanpurā
bhakṣyaṃ naiva bhavenmāṃsaṃ kasyaciddvijasattama
- 11
अत्रापि विधिर् उक्तश्च मुनिभिर्मांसभक्षणे
देवतानां पितॄणां च भुङ्क्ते दत्त्वा तु यः सदा
यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्यति भक्षणात्
atrāpi vidhir uktaśca munibhirmāṃsabhakṣaṇe
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā
yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāt
- 12
अमांसाशी भवत्येवम् इत्यपि श्रूयते श्रुतिः
भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः
amāṃsāśī bhavatyevam ityapi śrūyate śrutiḥ
bhāryāṃ gacchanbrahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ
- 13
सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिर् उच्यते
सौदासेन पुरा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज
शापाभिभूतेन भृशम् अत्र किं प्रतिभाति ते
satyānṛte viniścitya atrāpi vidhir ucyate
saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija
śāpābhibhūtena bhṛśam atra kiṃ pratibhāti te
- 14
स्वधर्म इति कृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम
पुराकृतम् इति ज्ञात्वा जीवाम्येतेन कर्मणा
svadharma iti kṛtvā tu na tyajāmi dvijottama
purākṛtam iti jñātvā jīvāmyetena karmaṇā
- 15
स्वकर्म त्यजतो ब्रह्मन्न् अधर्म इह दृश्यते
स्वकर्मनिरतो यस्तु स धर्म इति निश्चयः
svakarma tyajato brahmann adharma iha dṛśyate
svakarmanirato yastu sa dharma iti niścayaḥ
- 16
पूर्वं हि विहितं कर्म देहिनं न विमुञ्चति
धात्रा विधिर् अयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्णये
pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati
dhātrā vidhir ayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirṇaye
- 17
द्रष्टव्यं तु भवेत्प्राज्ञ क्रूरे कर्मणि वर्तता
कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात्
कर्मणस्तस्य घोरस्य बहुधा निर्णयो भवेत्
draṣṭavyaṃ tu bhavetprājña krūre karmaṇi vartatā
kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt
karmaṇastasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet
- 18
दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूषणे तथा
द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा
अतिवादातिमानाभ्यां निवृत्तो ऽस्मि द्विजोत्तम
dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā
dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā
ativādātimānābhyāṃ nivṛtto 'smi dvijottama
- 19
कृषिं साध्विति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता
कर्षन्तो लाङ्गलैः पुंसो घ्नन्ति भूमिशयान्बहून्
जीवान् अन्यांश्च बहुशस्तत्र किं प्रतिभाति ते
kṛṣiṃ sādhviti manyante tatra hiṃsā parā smṛtā
karṣanto lāṅgalaiḥ puṃso ghnanti bhūmiśayānbahūn
jīvān anyāṃśca bahuśastatra kiṃ pratibhāti te
- 20
धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम
सर्वाण्येतानि जीवानि तत्र किं प्रतिभाति ते
dhānyabījāni yānyāhurvrīhyādīni dvijottama
sarvāṇyetāni jīvāni tatra kiṃ pratibhāti te
- 21
अध्याक्रम्य पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च
वृक्षान् अथौषधीश्चैव छिन्दन्ति पुरुषा द्विज
adhyākramya paśūṃścāpi ghnanti vai bhakṣayanti ca
vṛkṣān athauṣadhīścaiva chindanti puruṣā dvija
- 22
जीवा हि बहवो ब्रह्मन्वृक्षेषु च फलेषु च
उदके बहवश्चापि तत्र किं प्रतिभाति ते
jīvā hi bahavo brahmanvṛkṣeṣu ca phaleṣu ca
udake bahavaścāpi tatra kiṃ pratibhāti te
- 23
सर्वं व्याप्तम् इदं ब्रह्मन्प्राणिभिः प्राणिजीवनैः
मत्स्या ग्रसन्ते मत्स्यांश्च तत्र किं प्रतिभाति ते
sarvaṃ vyāptam idaṃ brahmanprāṇibhiḥ prāṇijīvanaiḥ
matsyā grasante matsyāṃśca tatra kiṃ pratibhāti te
- 24
सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति बहुधा द्विजसत्तम
प्राणिनो ऽन्योन्यभक्षाश्च तत्र किं प्रतिभाति ते
sattvaiḥ sattvāni jīvanti bahudhā dvijasattama
prāṇino 'nyonyabhakṣāśca tatra kiṃ pratibhāti te
- 25
चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून्
पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते
caṅkramyamāṇā jīvāṃśca dharaṇīsaṃśritānbahūn
padbhyāṃ ghnanti narā vipra tatra kiṃ pratibhāti te
- 26
उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवान् अनेकशः
ज्ञानविज्ञानवन्तश्च तत्र किं प्रतिभाति ते
upaviṣṭāḥ śayānāśca ghnanti jīvān anekaśaḥ
jñānavijñānavantaśca tatra kiṃ pratibhāti te
- 27
जीवैर्ग्रस्तम् इदं सर्वम् आकाशं पृथिवी तथा
अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते
jīvairgrastam idaṃ sarvam ākāśaṃ pṛthivī tathā
avijñānācca hiṃsanti tatra kiṃ pratibhāti te
- 28
अहिंसेति यद् उक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा
के न हिंसन्ति जीवन्वै लोके ऽस्मिन्द्विजसत्तम
बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिद् अहिंसकः
ahiṃseti yad uktaṃ hi puruṣairvismitaiḥ purā
ke na hiṃsanti jīvanvai loke 'smindvijasattama
bahu saṃcintya iha vai nāsti kaścid ahiṃsakaḥ
- 29
अहिंसायां तु निरता यतयो द्विजसत्तम
कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नाद् अल्पतरा भवेत्
ahiṃsāyāṃ tu niratā yatayo dvijasattama
kurvantyeva hi hiṃsāṃ te yatnād alpatarā bhavet
- 30
आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः
महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च
ālakṣyāścaiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ
mahāghorāṇi karmāṇi kṛtvā lajjanti vai na ca

