21 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथंवीर्यः स राजाभूत्सोमको वदतां वर
कर्माण्यस्य प्रभावं च श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃvīryaḥ sa rājābhūtsomako vadatāṃ vara
karmāṇyasya prabhāvaṃ ca śrotum icchāmi tattvataḥ
- 2
लोमश उवाच
युधिष्ठिरासीन्नृपतिः सोमको नाम धार्मिकः
तस्य भार्याशतं राजन्सदृशीनाम् अभूत्तदा
lomaśa uvāca
yudhiṣṭhirāsīnnṛpatiḥ somako nāma dhārmikaḥ
tasya bhāryāśataṃ rājansadṛśīnām abhūttadā
- 3
स वै यत्नेन महता तासु पुत्रं महीपतिः
कंचिन्नासादयामास कालेन महता अपि
sa vai yatnena mahatā tāsu putraṃ mahīpatiḥ
kaṃcinnāsādayāmāsa kālena mahatā api
- 4
कदाचित्तस्य वृद्धस्य यतमानस्य यत्नतः
जन्तुर्नाम सुतस्तस्मिन्स्त्रीशते समजायत
kadācittasya vṛddhasya yatamānasya yatnataḥ
janturnāma sutastasminstrīśate samajāyata
- 5
तं जातं मातरः सर्वाः परिवार्य समासते
सततं पृष्ठतः कृत्वा कामभोगान्विशां पते
taṃ jātaṃ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate
satataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmabhogānviśāṃ pate
- 6
ततः पिपीलिका जन्तुं कदाचिद् अदशत्स्फिजि
स दष्टो व्यनदद्राजंस्तेन दुःखेन बालकः
tataḥ pipīlikā jantuṃ kadācid adaśatsphiji
sa daṣṭo vyanadadrājaṃstena duḥkhena bālakaḥ
- 7
ततस्ता मातरः सर्वाः प्राक्रोशन्भृशदुःखिताः
परिवार्य जन्तुं सहिताः स शब्दस्तुमुलो ऽभवत्
tatastā mātaraḥ sarvāḥ prākrośanbhṛśaduḥkhitāḥ
parivārya jantuṃ sahitāḥ sa śabdastumulo 'bhavat
- 8
तम् आर्तनादं सहसा शुश्राव स महीपतिः
अमात्यपरिषन्मध्ये उपविष्टः सहर्त्विजैः
tam ārtanādaṃ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ
amātyapariṣanmadhye upaviṣṭaḥ sahartvijaiḥ
- 9
ततः प्रस्थापयामास किम् एतद् इति पार्थिवः
तस्मै क्षत्ता यथावृत्तम् आचचक्षे सुतं प्रति
tataḥ prasthāpayāmāsa kim etad iti pārthivaḥ
tasmai kṣattā yathāvṛttam ācacakṣe sutaṃ prati
- 10
त्वरमाणः स चोत्थाय सोमकः सह मन्त्रिभिः
प्रविश्यान्तःपुरं पुत्रम् आश्वासयद् अरिंदमः
tvaramāṇaḥ sa cotthāya somakaḥ saha mantribhiḥ
praviśyāntaḥpuraṃ putram āśvāsayad ariṃdamaḥ
- 11
सान्त्वयित्वा तु तं पुत्रं निष्क्रम्यान्तःपुरान्नृपः
ऋत्विजैः सहितो राजन्सहामात्य उपाविशत्
sāntvayitvā tu taṃ putraṃ niṣkramyāntaḥpurānnṛpaḥ
ṛtvijaiḥ sahito rājansahāmātya upāviśat
- 12
सोमक उवाच
धिग् अस्त्विहैकपुत्रत्वम् अपुत्रत्वं वरं भवेत्
नित्यातुरत्वाद्भूतानां शोक एवैकपुत्रता
somaka uvāca
dhig astvihaikaputratvam aputratvaṃ varaṃ bhavet
nityāturatvādbhūtānāṃ śoka evaikaputratā
- 13
इदं भार्याशतं ब्रह्मन्परीक्ष्योपचितं प्रभो
पुत्रार्थिना मया वोढं न चासां विद्यते प्रजा
idaṃ bhāryāśataṃ brahmanparīkṣyopacitaṃ prabho
putrārthinā mayā voḍhaṃ na cāsāṃ vidyate prajā
- 14
एकः कथंचिद् उत्पन्नः पुत्रो जन्तुर् अयं मम
यतमानस्य सर्वासु किं नु दुःखम् अतः परम्
ekaḥ kathaṃcid utpannaḥ putro jantur ayaṃ mama
yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkham ataḥ param
- 15
वयश्च समतीतं मे सभार्यस्य द्विजोत्तम
आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके
vayaśca samatītaṃ me sabhāryasya dvijottama
āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake
- 16
स्यान्नु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत्
महता लघुना वापि कर्मणा दुष्करेण वा
syānnu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet
mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā
- 17
ऋत्विग् उवाच
अस्ति वै तादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत्
यदि शक्नोषि तत्कर्तुम् अथ वक्ष्यामि सोमक
ṛtvig uvāca
asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet
yadi śaknoṣi tatkartum atha vakṣyāmi somaka
- 18
सोमक उवाच
कार्यं वा यदि वाकार्यं येन पुत्रशतं भवेत्
कृतम् एव हि तद्विद्धि भगवान्प्रब्रवीतु मे
somaka uvāca
kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhavet
kṛtam eva hi tadviddhi bhagavānprabravītu me
- 19
ऋत्विग् उवाच
यजस्व जन्तुना राजंस्त्वं मया वितते क्रतौ
ततः पुत्रशतं श्रीमद्भविष्यत्यचिरेण ते
ṛtvig uvāca
yajasva jantunā rājaṃstvaṃ mayā vitate kratau
tataḥ putraśataṃ śrīmadbhaviṣyatyacireṇa te
- 20
वपायां हूयमानायां धूमम् आघ्राय मातरः
ततस्ताः सुमहावीर्याञ्जनयिष्यन्ति ते सुतान्
vapāyāṃ hūyamānāyāṃ dhūmam āghrāya mātaraḥ
tatastāḥ sumahāvīryāñjanayiṣyanti te sutān
- 21
तस्याम् एव तु ते जन्तुर्भविता पुनर् आत्मजः
उत्तरे चास्य सौवर्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति
tasyām eva tu te janturbhavitā punar ātmajaḥ
uttare cāsya sauvarṇaṃ lakṣma pārśve bhaviṣyati

