19 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
तस्मिन्न् अन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः
ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमे ऽहनि
bṛhadaśva uvāca
tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ
ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśaddaśame 'hani
- 2
स राजानम् उपातिष्ठद्बाहुको ऽहम् इति ब्रुवन्
अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः
sa rājānam upātiṣṭhadbāhuko 'ham iti bruvan
aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ
- 3
अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च
अन्नसंस्कारम् अपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः
arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca
annasaṃskāram api ca jānāmyanyairviśeṣataḥ
- 4
यानि शिल्पानि लोके ऽस्मिन्यच्चाप्यन्यत्सुदुष्करम्
सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुम् ऋतुपर्ण भरस्व माम्
yāni śilpāni loke 'sminyaccāpyanyatsuduṣkaram
sarvaṃ yatiṣye tatkartum ṛtuparṇa bharasva mām
- 5
ऋतुपर्ण उवाच
वस बाहुक भद्रं ते सर्वम् एतत्करिष्यसि
शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्धीयते मे विशेषतः
ṛtuparṇa uvāca
vasa bāhuka bhadraṃ te sarvam etatkariṣyasi
śīghrayāne sadā buddhirdhīyate me viśeṣataḥ
- 6
स त्वम् आतिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम
भवेयुर् अश्वाध्यक्षो ऽसि वेतनं ते शतं शताः
sa tvam ātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama
bhaveyur aśvādhyakṣo 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ
- 7
त्वाम् उपस्थास्यतश्चेमौ नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ
एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक
tvām upasthāsyataścemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau
etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka
- 8
बृहदश्व उवाच
एवम् उक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजितः
ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः
bṛhadaśva uvāca
evam ukto nalastena nyavasattatra pūjitaḥ
ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ
- 9
स तत्र निवसन्राजा वैदर्भीम् अनुचिन्तयन्
सायं सायं सदा चेमं श्लोकम् एकं जगाद ह
sa tatra nivasanrājā vaidarbhīm anucintayan
sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokam ekaṃ jagāda ha
- 10
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी
स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति
kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī
smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati
- 11
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलो ऽब्रवीत्
काम् एनां शोचसे नित्यं श्रोतुम् इच्छामि बाहुक
evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo 'bravīt
kām enāṃ śocase nityaṃ śrotum icchāmi bāhuka
- 12
तम् उवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित्
आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरं च सः
tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasyacit
āsīdbahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ
- 13
स वै केनचिद् अर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत
विप्रयुक्तश्च मन्दात्मा भ्रमत्य् असुखपीडितः
sa vai kenacid arthena tayā mando vyayujyata
viprayuktaśca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ
- 14
दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रम् अतन्द्रितः
निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकम् एकं स्म गायति
dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ
niśākāle smaraṃstasyāḥ ślokam ekaṃ sma gāyati
- 15
स वै भ्रमन्महीं सर्वां क्वचिद् आसाद्य किंचन
वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन्
sa vai bhramanmahīṃ sarvāṃ kvacid āsādya kiṃcana
vasatyanarhastadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran
- 16
सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रे ऽप्यनुगता वने
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति
sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'pyanugatā vane
tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati
- 17
एका बालानभिज्ञा च मार्गाणाम् अतथोचिता
क्षुत्पिपासापरीता च दुष्करं यदि जीवति
ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā
kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati
- 18
श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष
śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe
tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa
- 19
इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीम् अनुस्मरन्
अज्ञातवासम् अवसद्राज्ञस्तस्य निवेशने
ityevaṃ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran
ajñātavāsam avasadrājñastasya niveśane

