36 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना
कस्मै दत्तश्च भगवन्विधिना केन चात्थ मे
yudhiṣṭhira uvāca
vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā
kasmai dattaśca bhagavanvidhinā kena cāttha me
- 2
प्रत्यक्षधर्मा भगवान्यस्य तुष्टो हि कर्मभिः
सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः
pratyakṣadharmā bhagavānyasya tuṣṭo hi karmabhiḥ
saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ
- 3
व्यास उवाच
शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संशितव्रतः
आसीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवाग् अनसूयकः
vyāsa uvāca
śiloñchavṛttirdharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ
āsīdrājankurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ
- 4
अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिम् आस्थितः
सत्त्रम् इष्टीकृतं नाम समुपास्ते महातपाः
atithivratī kriyāvāṃśca kāpotīṃ vṛttim āsthitaḥ
sattram iṣṭīkṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ
- 5
सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव सः
कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोणम् उपार्जयत्
saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ
kapotavṛttyā pakṣeṇa vrīhidroṇam upārjayat
- 6
दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन्विगतमत्सरः
देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम्
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvanvigatamatsaraḥ
devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam
- 7
तस्येन्द्रः सहितो देवैः साक्षात्त्रिभुवनेश्वरः
प्रत्यगृह्णान्महाराज भागं पर्वणि पर्वणि
tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāttribhuvaneśvaraḥ
pratyagṛhṇānmahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi
- 8
स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः
अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ
atithibhyo dadāvannaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā
- 9
व्रीहिद्रोणस्य तदहो ददतो ऽन्नं महात्मनः
शिष्टं मात्सर्यहीनस्य वर्धत्यतिथिदर्शनात्
vrīhidroṇasya tadaho dadato 'nnaṃ mahātmanaḥ
śiṣṭaṃ mātsaryahīnasya vardhatyatithidarśanāt
- 10
तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम्
मुनेस्त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिम् ऋच्छति
tacchatānyapi bhuñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām
munestyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhim ṛcchati
- 11
तं तु शुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम्
दुर्वासा नृप दिग्वासास्तम् अथाभ्याजगाम ह
taṃ tu śuśrāva dharmiṣṭhaṃ mudgalaṃ saṃśitavratam
durvāsā nṛpa digvāsāstam athābhyājagāma ha
- 12
बिभ्रच्चानियतं वेषम् उन्मत्त इव पाण्डव
विकचः परुषा वाचो व्याहरन्विविधा मुनिः
bibhraccāniyataṃ veṣam unmatta iva pāṇḍava
vikacaḥ paruṣā vāco vyāharanvividhā muniḥ
- 13
अभिगम्याथ तं विप्रम् उवाच मुनिसत्तमः
अन्नार्थिनम् अनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम
abhigamyātha taṃ vipram uvāca munisattamaḥ
annārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ munisattama
- 14
स्वागतं ते ऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत
पाद्यम् आचमनीयं च प्रतिवेद्यान्नम् उत्तमम्
svāgataṃ te 'stviti muniṃ mudgalaḥ pratyabhāṣata
pādyam ācamanīyaṃ ca prativedyānnam uttamam
- 15
प्रादात्स तपसोपात्तं क्षुधितायातिथिव्रती
उन्मत्ताय परां श्रद्धाम् आस्थाय स धृतव्रतः
prādātsa tapasopāttaṃ kṣudhitāyātithivratī
unmattāya parāṃ śraddhām āsthāya sa dhṛtavrataḥ
- 16
ततस्तदन्नं रसवत्स एव क्षुधयान्वितः
बुभुजे कृत्स्नम् उन्मत्तः प्रादात्तस्मै च मुद्गलः
tatastadannaṃ rasavatsa eva kṣudhayānvitaḥ
bubhuje kṛtsnam unmattaḥ prādāttasmai ca mudgalaḥ
- 17
भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वम् उच्छिष्टेनात्मनस्ततः
अथानुलिलिपे ऽङ्गानि जगाम च यथागतम्
bhuktvā cānnaṃ tataḥ sarvam ucchiṣṭenātmanastataḥ
athānulilipe 'ṅgāni jagāma ca yathāgatam
- 18
एवं द्वितीये सम्प्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः
आगम्य बुभुजे सर्वम् अन्नम् उञ्छोपजीविनः
evaṃ dvitīye samprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ
āgamya bubhuje sarvam annam uñchopajīvinaḥ
- 19
निराहारस्तु स मुनिर् उञ्छम् आर्जयते पुनः
न चैनं विक्रियां नेतुम् अशकन्मुद्गलं क्षुधा
nirāhārastu sa munir uñcham ārjayate punaḥ
na cainaṃ vikriyāṃ netum aśakanmudgalaṃ kṣudhā
- 20
न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न सम्भ्रमः
सपुत्रदारम् उञ्छन्तम् आविवेश द्विजोत्तमम्
na krodho na ca mātsaryaṃ nāvamāno na sambhramaḥ
saputradāram uñchantam āviveśa dvijottamam
- 21
तथा तम् उञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम्
उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः
tathā tam uñchadharmāṇaṃ durvāsā munisattamam
upatasthe yathākālaṃ ṣaṭkṛtvaḥ kṛtaniścayaḥ
- 22
न चास्य मानसं किंचिद्विकारं ददृशे मुनिः
शुद्धसत्त्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः
na cāsya mānasaṃ kiṃcidvikāraṃ dadṛśe muniḥ
śuddhasattvasya śuddhaṃ sa dadṛśe nirmalaṃ manaḥ
- 23
तम् उवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं तदा
त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिन्दाता मात्सर्यवर्जितः
tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munirmudgalaṃ tadā
tvatsamo nāsti loke 'smindātā mātsaryavarjitaḥ
- 24
क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यम् एव च
विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति
kṣuddharmasaṃjñāṃ praṇudatyādatte dhairyam eva ca
viṣayānusāriṇī jihvā karṣatyeva rasānprati
- 25
आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम्
मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः
āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam
manasaścendriyāṇāṃ cāpyaikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ
- 26
श्रमेणोपार्जितं त्यक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा
तत्सर्वं भवता साधो यथावद् उपपादितम्
śrameṇopārjitaṃ tyaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā
tatsarvaṃ bhavatā sādho yathāvad upapāditam
- 27
प्रीताः स्मो ऽनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह
इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः
prītāḥ smo 'nugṛhītāśca sametya bhavatā saha
indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ
- 28
दया सत्यं च धर्मश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
जितास्ते कर्मभिर्लोकाः प्राप्तो ऽसि परमां गतिम्
dayā satyaṃ ca dharmaśca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam
jitāste karmabhirlokāḥ prāpto 'si paramāṃ gatim
- 29
अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत्स्वर्गवासिभिः
सशरीरो भवान्गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत
aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahatsvargavāsibhiḥ
saśarīro bhavāngantā svargaṃ sucaritavrata
- 30
इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः
देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः
ityevaṃ vadatastasya tadā durvāsaso muneḥ
devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ

