39 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
एवम् उक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम्
vaiśampāyana uvāca
evam ukto mahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavān
praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ
uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram
- 2
मया धन्यतरो नास्ति यद् आर्यं दृष्टवान् अहम्
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात्
mayā dhanyataro nāsti yad āryaṃ dṛṣṭavān aham
anugraho me sumahāṃstṛptiśca tava darśanāt
- 3
एवं तु कृतम् इच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम
यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम्
रूपम् अप्रतिमं वीर तद् इच्छामि निरीक्षितुम्
evaṃ tu kṛtam icchāmi tvayāryādya priyaṃ mama
yatte tadāsītplavataḥ sāgaraṃ makarālayam
rūpam apratimaṃ vīra tad icchāmi nirīkṣitum
- 4
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः
एवम् उक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्
evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ
evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harirabravīt
- 5
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित्
कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न साम्प्रतम्
na tacchakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kenacit
kālāvasthā tadā hyanyā vartate sā na sāmpratam
- 6
अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरे ऽपरः
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपम् अस्ति मे
anyaḥ kṛtayuge kālastretāyāṃ dvāpare 'paraḥ
ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tadrūpam asti me
- 7
भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च
bhūmirnadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ
kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge
balavarṣmaprabhāvā hi prahīyantyudbhavanti ca
- 8
तद् अलं तव तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः
tad alaṃ tava tadrūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha
yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ
- 9
भीम उवाच
युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे
धर्मकामार्थभावांश्च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ
bhīma uvāca
yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge
dharmakāmārthabhāvāṃśca varṣma vīryaṃ bhavābhavau
- 10
हनूमान् उवाच
कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः
कृतम् एव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे
hanūmān uvāca
kṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ
kṛtam eva na kartavyaṃ tasminkāle yugottame
- 11
न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः
ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्
na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥ
tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam
- 12
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः
नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ
nāsankṛtayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ
- 13
न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी
अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च
na sāmayajuṛgvarṇāḥ kriyā nāsīcca mānavī
abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca
- 14
न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः
नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम्
na tasminyugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ
nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi paiśunam
- 15
न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम्
न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः
na vigrahaḥ kutastandrī na dveṣo nāpi vaikṛtam
na bhayaṃ na ca saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ
- 16
ततः परमकं ब्रह्म या गतिर्योगिनां परा
आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा
tataḥ paramakaṃ brahma yā gatiryogināṃ parā
ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇastadā
- 17
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः
कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥ
kṛte yuge samabhavansvakarmaniratāḥ prajāḥ
- 18
समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम्
तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मान् अवाप्नुवन्
samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatībalam
tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmān avāpnuvan
- 19
एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः
पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्मम् एकम् अनुव्रताः
ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ
pṛthagdharmāstvekavedā dharmam ekam anuvratāḥ
- 20
चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना
अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम्
cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā
akāmaphalasaṃyogātprāpnuvanti parāṃ gatim
- 21
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मो ऽयं कृतलक्षणः
कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः
ātmayogasamāyukto dharmo 'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ
kṛte yuge catuṣpādaścāturvarṇyasya śāśvataḥ
- 22
एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम्
त्रेताम् अपि निबोध त्वं यस्मिन्सत्त्रं प्रवर्तते
etatkṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitam
tretām api nibodha tvaṃ yasminsattraṃ pravartate
- 23
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः
सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः
pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ
satyapravṛttāśca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ
- 24
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः
tato yajñāḥ pravartante dharmāśca vividhāḥ kriyāḥ
tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ
- 25
प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगे ऽभवन्
pracalanti na vai dharmāttapodānaparāyaṇāḥ
svadharmasthāḥ kriyāvanto janāstretāyuge 'bhavan
- 26
द्वापरे ऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते
विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च
dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate
viṣṇurvai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca
- 27
ततो ऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे
tato 'nye ca caturvedāstrivedāśca tathāpare
dvivedāścaikavedāścāpyanṛcaśca tathāpare
- 28
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा
evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā
tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā
- 29
एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः
सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिद् अवस्थितः
ekavedasya cājñānādvedāste bahavaḥ kṛtāḥ
satyasya ceha vibhraṃśātsatye kaścid avasthitaḥ
- 30
सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन्
कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः
satyātpracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan
kāmāścopadravāścaiva tadā daivatakāritāḥ

