34 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत
bṛhadaśva uvāca
śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ
sāntvayañślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata
- 2
विदर्भान्यातुम् इच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम्
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक
vidarbhānyātum icchāmi damayantyāḥ svayaṃvaram
ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka
- 3
एवम् उक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह
व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः
evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha
vyadīryata mano duḥkhātpradadhyau ca mahāmanāḥ
- 4
दमयन्ती भवेदेतत्कुर्याद्दुःखेन मोहिता
अस्मदर्थे भवेद्वायम् उपायश्चिन्तितो महान्
damayantī bhavedetatkuryādduḥkhena mohitā
asmadarthe bhavedvāyam upāyaścintito mahān
- 5
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी
मया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना
nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī
mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā
- 6
स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः
स्याद् एवम् अपि कुर्यात्सा विवशा गतसौहृदा
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा
strīsvabhāvaścalo loke mama doṣaśca dāruṇaḥ
syād evam api kuryātsā vivaśā gatasauhṛdā
mama śokena saṃvignā nairāśyāttanumadhyamā
- 7
न चैवं कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः
यद् अत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्
ऋतुपर्णस्य वै कामम् आत्मार्थं च करोम्यहम्
na caivaṃ karhicitkuryātsāpatyā ca viśeṣataḥ
yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam
ṛtuparṇasya vai kāmam ātmārthaṃ ca karomyaham
- 8
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः
कृताञ्जलिर् उवाचेदम् ऋतुपर्णं नराधिपम्
iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ
kṛtāñjalir uvācedam ṛtuparṇaṃ narādhipam
- 9
प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप
pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa
ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa
- 10
ततः परीक्षाम् अश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः
अश्वशालाम् उपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया
tataḥ parīkṣām aśvānāṃ cakre rājansa bāhukaḥ
aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā
- 11
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः
अध्यगच्छत्कृशान् अश्वान्समर्थान् अध्वनि क्षमान्
sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ
adhyagacchatkṛśān aśvānsamarthān adhvani kṣamān
- 12
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान्
वर्जितांल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून्
शुद्धान्दशभिर् आवर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः
tejobalasamāyuktānkulaśīlasamanvitān
varjitāṃllakṣaṇairhīnaiḥ pṛthuprothānmahāhanūn
śuddhāndaśabhir āvartaiḥ sindhujānvātaraṃhasaḥ
- 13
दृष्ट्वा तान् अब्रवीद्राजा किंचित्कोपसमन्वितः
किम् इदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम्
dṛṣṭvā tān abravīdrājā kiṃcitkopasamanvitaḥ
kim idaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam
- 14
कथम् अल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम
महान् अध्वा च तुरगैर्गन्तव्यः कथम् ईदृशैः
katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama
mahān adhvā ca turagairgantavyaḥ katham īdṛśaiḥ
- 15
बाहुक उवाच
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः
अथान्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि कान्योजयामि ते
bāhuka uvāca
ete hayā gamiṣyanti vidarbhānnātra saṃśayaḥ
athānyānmanyase rājanbrūhi kānyojayāmi te
- 16
ऋतुपर्ण उवाच
त्वम् एव हयतत्त्वज्ञः कुशलश्चासि बाहुक
यान्मन्यसे समर्थांस्त्वं क्षिप्रं तान् एव योजय
ṛtuparṇa uvāca
tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaścāsi bāhuka
yānmanyase samarthāṃstvaṃ kṣipraṃ tān eva yojaya
- 17
बृहदश्व उवाच
ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान्
योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नरः
bṛhadaśva uvāca
tataḥ sadaśvāṃścaturaḥ kulaśīlasamanvitān
yojayāmāsa kuśalo javayuktānrathe naraḥ
- 18
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः
अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः
tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohattvarānvitaḥ
atha paryapatanbhūmau jānubhiste hayottamāḥ
- 19
ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशां पते
सान्त्वयामास तान् अश्वांस्तेजोबलसमन्वितान्
tato naravaraḥ śrīmānnalo rājā viśāṃ pate
sāntvayāmāsa tān aśvāṃstejobalasamanvitān
- 20
रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुम् इयेष सः
सूतम् आरोप्य वार्ष्णेयं जवम् आस्थाय वै परम्
raśmibhiśca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ
sūtam āropya vārṣṇeyaṃ javam āsthāya vai param
- 21
ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाः
समुत्पेतुर् इवाकाशं रथिनं मोहयन्न् इव
te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ
samutpetur ivākāśaṃ rathinaṃ mohayann iva
- 22
तथा तु दृष्ट्वा तान् अश्वान्वहतो वातरंहसः
अयोध्याधिपतिर्धीमान्विस्मयं परमं ययौ
tathā tu dṛṣṭvā tān aśvānvahato vātaraṃhasaḥ
ayodhyādhipatirdhīmānvismayaṃ paramaṃ yayau
- 23
रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत्
वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम्
rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat
vārṣṇeyaścintayāmāsa bāhukasya hayajñatām
- 24
किं नु स्यान्मातलिर् अयं देवराजस्य सारथिः
तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत्
kiṃ nu syānmātalir ayaṃ devarājasya sārathiḥ
tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat
- 25
शालिहोत्रो ऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित्
मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम्
śālihotro 'tha kiṃ nu syāddhayānāṃ kulatattvavit
mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam
- 26
उताहो स्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः
सो ऽयं नृपतिर् आयात इत्येवं समचिन्तयत्
utāho svidbhavedrājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ
so 'yaṃ nṛpatir āyāta ityevaṃ samacintayat
- 27
अथ वा यां नलो वेद विद्यां ताम् एव बाहुकः
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च
atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tām eva bāhukaḥ
tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca
- 28
अपि चेदं वयस्तुल्यम् अस्य मन्ये नलस्य च
नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यस्तु भविष्यति
api cedaṃ vayastulyam asya manye nalasya ca
nāyaṃ nalo mahāvīryastadvidyastu bhaviṣyati
- 29
प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीम् इमाम्
दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च विरूपणैः
pracchannā hi mahātmānaścaranti pṛthivīm imām
daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiśca virūpaṇaiḥ
- 30
भवेत्तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति
प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेद् इति हि मे मतिः
bhavettu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati
pramāṇātparihīnastu bhaved iti hi me matiḥ

