25 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय
पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता
mārkaṇḍeya uvāca
atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya
pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā
- 2
तार्क्ष्य उवाच
किं नु श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात्
आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं त्वयानुशिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात्
tārkṣya uvāca
kiṃ nu śreyaḥ puruṣasyeha bhadre kathaṃ kurvanna cyavate svadharmāt
ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ tvayānuśiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt
- 3
कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत्
एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि यथा लोकान्विरजाः संचरेयम्
kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā kasminkāle kena dharmo na naśyet
etatsarvaṃ subhage prabravīhi yathā lokānvirajāḥ saṃcareyam
- 4
मार्कण्डेय उवाच
एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन शुश्रूषुम् ईक्ष्योत्तमबुद्धियुक्तम्
तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च सरस्वती वाक्यम् इदं बभाषे
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena śuśrūṣum īkṣyottamabuddhiyuktam
tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca sarasvatī vākyam idaṃ babhāṣe
- 5
सरस्वत्युवाच
यो ब्रह्म जानाति यथाप्रदेशं स्वाध्यायनित्यः शुचिर् अप्रमत्तः
स वै पुरो देवपुरस्य गन्ता सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम्
sarasvatyuvāca
yo brahma jānāti yathāpradeśaṃ svādhyāyanityaḥ śucir apramattaḥ
sa vai puro devapurasya gantā sahāmaraiḥ prāpnuyātprītiyogam
- 6
तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः
अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था हिरण्मयैर् आवृताः पुण्डरीकैः
tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ
akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā hiraṇmayair āvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ
- 7
तासां तीरेष्वासते पुण्यकर्मा महीयमानः पृथग् अप्सरोभिः
सुपुण्यगन्धाभिर् अलंकृताभिर्हिरण्यवर्णाभिर् अतीव हृष्टः
tāsāṃ tīreṣvāsate puṇyakarmā mahīyamānaḥ pṛthag apsarobhiḥ
supuṇyagandhābhir alaṃkṛtābhirhiraṇyavarṇābhir atīva hṛṣṭaḥ
- 8
परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति दत्त्वानड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति
वासो दत्त्वा चन्द्रमसः स लोकं दत्त्वा हिरण्यम् अमृतत्वम् एति
paraṃ lokaṃ gopradāstvāpnuvanti dattvānaḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajanti
vāso dattvā candramasaḥ sa lokaṃ dattvā hiraṇyam amṛtatvam eti
- 9
धेनुं दत्त्वा सुव्रतां साधुदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च
यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्यास्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम्
dhenuṃ dattvā suvratāṃ sādhudohāṃ kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca
yāvanti romāṇi bhavanti tasyāstāvadvarṣāṇyaśnute svargalokam
- 10
अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति हलस्य वोढारम् अनन्तवीर्यम्
धुरंधरं बलवन्तं युवानं प्राप्नोति लोकान्दश धेनुदस्य
anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti halasya voḍhāram anantavīryam
dhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ prāpnoti lokāndaśa dhenudasya
- 11
यः सप्त वर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य हव्यं त्वग्नौ सुव्रतः साधुशीलः
सप्तावरान्सप्त पूर्वान्पुनाति पितामहान् आत्मनः कर्मभिः स्वैः
yaḥ sapta varṣāṇi juhoti tārkṣya havyaṃ tvagnau suvrataḥ sādhuśīlaḥ
saptāvarānsapta pūrvānpunāti pitāmahān ātmanaḥ karmabhiḥ svaiḥ
- 12
तार्क्ष्य उवाच
किम् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् आचक्ष्व मे पृच्छतश्चारुरूपे
त्वयानुशिष्टो ऽहम् इहाद्य विद्यां यद् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्
tārkṣya uvāca
kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam ācakṣva me pṛcchataścārurūpe
tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam
- 13
सरस्वत्युवाच
न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणिर्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित्
बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति
sarasvatyuvāca
na cāśucirnāpyanirṇiktapāṇirnābrahmavijjuhuyānnāvipaścit
bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā nāśraddadhānāddhi havirjuṣanti
- 14
नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्यान्मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि
अपूर्णम् अश्रोत्रियम् आह तार्क्ष्य न वै तादृग्जुहुयाद् अग्निहोत्रम्
nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyānmoghaṃ parā siñcati tādṛśo hi
apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya na vai tādṛgjuhuyād agnihotram
- 15
कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च
गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम्
kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ satyavratā hutaśiṣṭāśinaśca
gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam
- 16
तार्क्ष्य उवाच
क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे कर्मोदये बुद्धिम् अतिप्रविष्टाम्
प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे
tārkṣya uvāca
kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve karmodaye buddhim atipraviṣṭām
prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya pṛcchāmi tvāṃ kā hyasi cārurūpe
- 17
सरस्वत्युवाच
अग्निहोत्राद् अहम् अभ्यागतास्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय
त्वत्संयोगाद् अहम् एतद् अब्रुवं भावे स्थिता तथ्यम् अर्थं यथावत्
sarasvatyuvāca
agnihotrād aham abhyāgatāsmi viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya
tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat
- 18
तार्क्ष्य उवाच
न हि त्वया सदृशी काचिद् अस्ति विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः
रूपं च ते दिव्यम् अत्यन्तकान्तं प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि
tārkṣya uvāca
na hi tvayā sadṛśī kācid asti vibhrājase hyatimātraṃ yathā śrīḥ
rūpaṃ ca te divyam atyantakāntaṃ prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi
- 19
सरस्वत्युवाच
श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ यज्ञेषु विद्वन्न् उपपादयन्ति
तैर् एवाहं सम्प्रवृद्धा भवामि आप्यायिता रूपवती च विप्र
sarasvatyuvāca
śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha yajñeṣu vidvann upapādayanti
tair evāhaṃ sampravṛddhā bhavāmi āpyāyitā rūpavatī ca vipra
- 20
यच्चापि द्रव्यम् उपयुज्यते ह वानस्पत्यम् आयसं पार्थिवं वा
दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च तेनैव सिद्धिर् इति विद्धि विद्वन्
yaccāpi dravyam upayujyate ha vānaspatyam āyasaṃ pārthivaṃ vā
divyena rūpeṇa ca prajñayā ca tenaiva siddhir iti viddhi vidvan
- 21
तार्क्ष्य उवाच
इदं श्रेयः परमं मन्यमाना व्यायच्छन्ते मुनयः सम्प्रतीताः
आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः
tārkṣya uvāca
idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā vyāyacchante munayaḥ sampratītāḥ
ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ
- 22
सरस्वत्युवाच
तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्
स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगैस्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः
sarasvatyuvāca
taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam
svādhyāyadānavratapuṇyayogaistapodhanā vītaśokā vimuktāḥ
- 23
तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति
तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः
tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ sahasraśākho vimalo vibhāti
tasya mūlātsaritaḥ prasravanti madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ
- 24
शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाः
धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ
dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ
- 25
यस्मिन्न् अग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः
ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने
yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ
ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistatpadaṃ paramaṃ mune

