94 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
चिन्तयित्वा तद् आश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तम् अशेषतः
विनिन्दन्स द्विज आत्मानम् आगस्कृत इवाबभौ
mārkaṇḍeya uvāca
cintayitvā tad āścaryaṃ striyā proktam aśeṣataḥ
vinindansa dvija ātmānam āgaskṛta ivābabhau
- 2
चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिम् अथाब्रवीत्
श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलाम् अहम्
cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatim athābravīt
śraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilām aham
- 3
कृतात्मा धर्मवित्तस्यां व्याधो निवसते किल
तं गच्छाम्यहम् अद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम्
kṛtātmā dharmavittasyāṃ vyādho nivasate kila
taṃ gacchāmyaham adyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam
- 4
इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः
बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः
सम्प्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः
iti saṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ
balākāpratyayenāsau dharmyaiśca vacanaiḥ śubhaiḥ
sampratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ
- 5
अतिक्रामन्न् अरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि च
ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम्
atikrāmann araṇyāni grāmāṃśca nagarāṇi ca
tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām
- 6
धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम्
गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम्
dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām
gopurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśobhitām
- 7
प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्वृताम्
पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम्
praviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānairbahubhirvṛtām
paṇyaiśca bahubhiryuktāṃ suvibhaktamahāpathām
- 8
अश्वै रथैस्तथा नागैर्यानैश्च बहुभिर्वृताम्
हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम्
aśvai rathaistathā nāgairyānaiśca bahubhirvṛtām
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām
- 9
सो ऽपश्यद्बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन्
धर्मव्याधम् अपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः
so 'paśyadbahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman
dharmavyādham apṛcchacca sa cāsya kathito dvijaiḥ
- 10
अपश्यत्तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम्
मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम्
आकुलत्वात्तु क्रेतॄणाम् एकान्ते संस्थितो द्विजः
apaśyattatra gatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam
mārgamāhiṣamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam
ākulatvāttu kretṝṇām ekānte saṃsthito dvijaḥ
- 11
स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा सम्भ्रमोत्थितः
आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने
sa tu jñātvā dvijaṃ prāptaṃ sahasā sambhramotthitaḥ
ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane
- 12
व्याध उवाच
अभिवादये त्वा भगवन्स्वागतं ते द्विजोत्तम
अहं व्याधस्तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम्
vyādha uvāca
abhivādaye tvā bhagavansvāgataṃ te dvijottama
ahaṃ vyādhastu bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām
- 13
एकपत्न्या यद् उक्तो ऽसि गच्छ त्वं मिथिलाम् इति
जानाम्येतद् अहं सर्वं यदर्थं त्वम् इहागतः
ekapatnyā yad ukto 'si gaccha tvaṃ mithilām iti
jānāmyetad ahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ
- 14
मार्कण्डेय उवाच
श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः
द्वितीयम् इदम् आश्चर्यम् इत्यचिन्तयत द्विजः
mārkaṇḍeya uvāca
śrutvā tu tasya tadvākyaṃ sa vipro bhṛśaharṣitaḥ
dvitīyam idam āścaryam ityacintayata dvijaḥ
- 15
अदेशस्थं हि ते स्थानम् इति व्याधो ऽब्रवीद्द्विजम्
गृहं गच्छाव भगवन्यदि रोचयसे ऽनघ
adeśasthaṃ hi te sthānam iti vyādho 'bravīddvijam
gṛhaṃ gacchāva bhagavanyadi rocayase 'nagha
- 16
बाढम् इत्येव संहृष्टो विप्रो वचनम् अब्रवीत्
अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान्प्रति
bāḍham ityeva saṃhṛṣṭo vipro vacanam abravīt
agratastu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhānprati
- 17
प्रविश्य च गृहं रम्यम् आसनेनाभिपूजितः
पाद्यम् आचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः
praviśya ca gṛhaṃ ramyam āsanenābhipūjitaḥ
pādyam ācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ
- 18
ततः सुखोपविष्टस्तं व्याधं वचनम् अब्रवीत्
कर्मैतद्वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे
अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा
tataḥ sukhopaviṣṭastaṃ vyādhaṃ vacanam abravīt
karmaitadvai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me
anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā
- 19
व्याध उवाच
कुलोचितम् इदं कर्म पितृपैतामहं मम
वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज
vyādha uvāca
kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama
vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija
- 20
धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्यहम्
प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे ऽहं द्विजोत्तम
dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmyaham
prayatnācca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama
- 21
सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च
देवतातिथिभृत्यानाम् अवशिष्टेन वर्तये
satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca
devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye
- 22
न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गर्हे बलवत्तरम्
कृतम् अन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम
na kutsayāmyahaṃ kiṃcinna garhe balavattaram
kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama
- 23
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् इह लोकस्य जीवनम्
दण्डनीतिस्त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्युत
kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam
daṇḍanītistrayī vidyā tena lokā bhavantyuta
- 24
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा
karma śūdre kṛṣirvaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā
- 25
राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः
विकर्माणश्च ये केचित्तान्युनक्ति स्वकर्मसु
rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ
vikarmāṇaśca ye kecittānyunakti svakarmasu
- 26
भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानाम् अधिपा हि ते
मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगम् इवेषुभिः
bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te
mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ
- 27
जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते
स्वकर्मनिरता वर्णाश्चत्वारो ऽपि द्विजोत्तम
janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate
svakarmaniratā varṇāścatvāro 'pi dvijottama
- 28
स एष जनको राजा दुर्वृत्तम् अपि चेत्सुतम्
दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम्
sa eṣa janako rājā durvṛttam api cetsutam
daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam
- 29
सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति
श्रीश्च राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम
suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati
śrīśca rājyaṃ ca daṇḍaśca kṣatriyāṇāṃ dvijottama
- 30
राजानो हि स्वधर्मेण श्रियम् इच्छन्ति भूयसीम्
सर्वेषाम् एव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत
rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm
sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavatyuta

