41 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
तं विवक्षन्तम् आलक्ष्य कुरुराजो महामुनिम्
कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः
vaiśampāyana uvāca
taṃ vivakṣantam ālakṣya kururājo mahāmunim
kathāsaṃjananārthāya codayāmāsa pāṇḍavaḥ
- 2
भवान्दैवतदैत्यानाम् ऋषीणां च महात्मनाम्
राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः
bhavāndaivatadaityānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ
- 3
सेव्यश्चोपासितव्यश्च मतो नः काङ्क्षितश्चिरम्
अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तो ऽस्मान् अवलोककः
sevyaścopāsitavyaśca mato naḥ kāṅkṣitaściram
ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto 'smān avalokakaḥ
- 4
भवत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वात्मानं सुखाच्च्युतम्
धार्तराष्ट्रांश्च दुर्वृत्तान् ऋध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः
bhavatyeva hi me buddhirdṛṣṭvātmānaṃ sukhāccyutam
dhārtarāṣṭrāṃśca durvṛttān ṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ
- 5
कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य च
स्वफलं तद् उपाश्नाति कथं कर्ता स्विद् ईश्वरः
karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpyaśubhasya ca
svaphalaṃ tad upāśnāti kathaṃ kartā svid īśvaraḥ
- 6
अथवा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर
इह वा कृतम् अन्वेति परदेहे ऽथवा पुनः
athavā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara
iha vā kṛtam anveti paradehe 'thavā punaḥ
- 7
देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः
कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम
dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ
kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama
- 8
ऐहलौकिकम् एवैतद् उताहो पारलौकिकम्
क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव
aihalaukikam evaitad utāho pāralaukikam
kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava
- 9
मार्कण्डेय उवाच
त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो यथावद्वदतां वर
विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थम् अनुपृच्छसि
mārkaṇḍeya uvāca
tvadyukto 'yam anupraśno yathāvadvadatāṃ vara
viditaṃ veditavyaṃ te sthityartham anupṛcchasi
- 10
अत्र ते वर्तयिष्यामि तद् इहैकमनाः शृणु
यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखम् उपाश्नुते
atra te vartayiṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu
yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkham upāśnute
- 11
निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम्
ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः
nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām
sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ
- 12
अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः
ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन
amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ
brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana
- 13
सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम्
ततश्च पुनर् आयान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः
sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam
tataśca punar āyānti sarve svacchandacāriṇaḥ
- 14
स्वच्छन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः
अल्पबाधा निरातङ्काः सिद्धार्था निरुपद्रवाः
svacchandamaraṇāścāsannarāḥ svacchandajīvinaḥ
alpabādhā nirātaṅkāḥ siddhārthā nirupadravāḥ
- 15
द्रष्टारो देवसंघानाम् ऋषीणां च महात्मनाम्
प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः
draṣṭāro devasaṃghānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām
pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ
- 16
आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः
ततः कालान्तरे ऽन्यस्मिन्पृथिवीतलचारिणः
āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ
tataḥ kālāntare 'nyasminpṛthivītalacāriṇaḥ
- 17
कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः
लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः
kāmakrodhābhibhūtāste māyāvyājopajīvinaḥ
lobhamohābhibhūtāśca tyaktā devaistato narāḥ
- 18
अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्नरकगामिनः
संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः
aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpāstiryaṅnarakagāminaḥ
saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ
- 19
मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः
सर्वातिशङ्किनश्चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनः
अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः
mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ
sarvātiśaṅkinaścaiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥ
aśubhaiḥ karmabhiścāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ
- 20
दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानो ऽप्रतापिनः
भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः
नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः
dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno 'pratāpinaḥ
bhavantyalpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ
nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ
- 21
जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैर् इह कर्मभिः
प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति
jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ
prājñasya hīnabuddheśca karmakośaḥ kva tiṣṭhati
- 22
क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्
इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु
kvasthastatsamupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat
iti te darśanaṃ yacca tatrāpyanunayaṃ śṛṇu
- 23
अयम् आदिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः
शुभानाम् अशुभानां च कुरुते संचयं महत्
ayam ādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ
śubhānām aśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat
- 24
आयुषो ऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम्
सम्भवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराभवः
āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram
sambhavatyeva yugapadyonau nāstyantarābhavaḥ
- 25
तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा
फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते
tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā
phalatyatha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate
- 26
कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः
अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः
kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa janturlakṣaṇaiḥ śubhaiḥ
aśubhairvā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ
- 27
एषा तावद् अबुद्धीनां गतिर् उक्ता युधिष्ठिर
अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिम् उत्तमाम्
eṣā tāvad abuddhīnāṃ gatir uktā yudhiṣṭhira
ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatim uttamām
- 28
मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः
स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः
manuṣyāstaptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ
sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ
- 29
सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः
शुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः
suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ
śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ
- 30
जितेन्द्रियत्वाद्वशिनः शुक्लत्वान्मन्दरोगिणः
अल्पबाधपरित्रासाद्भवन्ति निरुपद्रवाः
jitendriyatvādvaśinaḥ śuklatvānmandarogiṇaḥ
alpabādhaparitrāsādbhavanti nirupadravāḥ

