34 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्
वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ
vaiśampāyana uvāca
vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
varṣāṇyekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha
- 2
फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखम् उत्तमम्
प्राप्तकालम् अनुध्यान्तः सेहुर् उत्तमपूरुषाः
phalamūlāśanāste hi sukhārhā duḥkham uttamam
prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ
- 3
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिर् आत्मकर्मापराधजम्
चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखम् उत्तमम्
yudhiṣṭhirastu rājarṣir ātmakarmāparādhajam
cintayansa mahābāhurbhrātṝṇāṃ duḥkham uttamam
- 4
न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैर् इवार्पितैः
दौरात्म्यम् अनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि
na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyair ivārpitaiḥ
daurātmyam anupaśyaṃstatkāle dyūtodbhavasya hi
- 5
संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः
निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत्कोपविषं महत्
saṃsmaranparuṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ
niḥśvāsaparamo dīno bibhratkopaviṣaṃ mahat
- 6
अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी
स च भीमो महातेजाः सर्वेषाम् उत्तमो बली
युधिष्ठिरम् उदीक्षन्तः सेहुर्दुःखम् अनुत्तमम्
arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī
sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī
yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehurduḥkham anuttamam
- 7
अवशिष्टम् अल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः
वपुर् अन्यद् इवाकार्षुर् उत्साहामर्षचेष्टितैः
avaśiṣṭam alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ
vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ
- 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः
आजगाम महायोगी पाण्डवान् अवलोककः
kasyacittvatha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ
- 9
तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi
- 10
तम् आसीनम् उपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः
तोषयन्प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः
tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣurniyatendriyaḥ
toṣayanpraṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ
- 11
तान् अवेक्ष्य कृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः
महर्षिर् अनुकम्पार्थम् अब्रवीद्बाष्पगद्गदम्
tān avekṣya kṛśānpautrānvane vanyena jīvataḥ
maharṣir anukampārtham abravīdbāṣpagadgadam
- 12
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर
नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्
yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara
nātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahatsukham
- 13
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते
नात्यन्तम् असुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ
sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate
nātyantam asukhaṃ kaścitprāpnoti puruṣarṣabha
- 14
प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया
उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति
prajñāvāṃstveva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā
udayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati
- 15
सुखम् आपतितं सेवेद्दुःखम् आपतितं सहेत्
कालप्राप्तम् उपासीत सस्यानाम् इव कर्षकः
sukham āpatitaṃ sevedduḥkham āpatitaṃ sahet
kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ
- 16
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
नासाध्यं तपसः किंचिद् इति बुध्यस्व भारत
tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat
nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃcid iti budhyasva bhārata
- 17
सत्यम् आर्जवम् अक्रोधः संविभागो दमः शमः
अनसूयाविहिंसा च शौचम् इन्द्रियसंयमः
साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्
satyam ārjavam akrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ
anasūyāvihiṃsā ca śaucam indriyasaṃyamaḥ
sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām
- 18
अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः
कृच्छ्रां योनिम् अनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः
adharmarucayo mūḍhāstiryaggatiparāyaṇāḥ
kṛcchrāṃ yonim anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ
- 19
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते
तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च
iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate
tasmāccharīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca
- 20
यथाशक्ति प्रयच्छेच्च सम्पूज्याभिप्रणम्य च
काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः
yathāśakti prayacchecca sampūjyābhipraṇamya ca
kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājanvigatamatsaraḥ
- 21
सत्यवादी लभेतायुर् अनायासम् अथार्जवी
अक्रोधनो ऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम्
satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī
akrodhano 'nasūyaśca nirvṛtiṃ labhate parām
- 22
दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति
न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम्
dāntaḥ śamaparaḥ śaśvatparikleśaṃ na vindati
na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam
- 23
संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः
भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यम् अश्नुते
saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavānsukhavānnaraḥ
bhavatyahiṃsakaścaiva paramārogyam aśnute
- 24
मान्यान्मानयिता जन्म कुले महति विन्दति
व्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः
mānyānmānayitā janma kule mahati vindati
vyasanairna tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ
- 25
शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा
प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिर् एव सः
śubhānuśayabuddhirhi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā
prādurbhavati tadyogātkalyāṇamatir eva saḥ
- 26
युधिष्ठिर उवाच
भगवन्दानधर्माणां तपसो वा महामुने
किं स्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करम् उच्यते
yudhiṣṭhira uvāca
bhagavandānadharmāṇāṃ tapaso vā mahāmune
kiṃ svidbahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaram ucyate
- 27
व्यास उवाच
दानान्न दुष्करतरं पृथिव्याम् अस्ति किंचन
अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते
vyāsa uvāca
dānānna duṣkarataraṃ pṛthivyām asti kiṃcana
arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate
- 28
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं हि महाहवम्
प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रम् अटवीं तथा
parityajya priyānprāṇāndhanārthaṃ hi mahāhavam
praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṃ tathā
- 29
कृषिगोरक्ष्यम् इत्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः
पुरुषाः प्रेष्यताम् एके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः
kṛṣigorakṣyam ityeke pratipadyanti mānavāḥ
puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ
- 30
तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः
न दुष्करतरं दानात्तस्माद्दानं मतं मम
tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ
na duṣkarataraṃ dānāttasmāddānaṃ mataṃ mama

