43 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
सा तच्छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदा
अगच्छत्तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा
bṛhadaśva uvāca
sā tacchrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacastadā
agacchattena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā
- 2
अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे
तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत्
atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe
taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat
- 3
ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम्
बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिगणैर्वृतम्
dadṛśurvaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam
bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇairvṛtam
- 4
तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहरसुखावहम्
सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः
taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham
supariśrāntavāhāste niveśāya mano dadhuḥ
- 5
संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनम् उत्तमम्
उवास सार्थः सुमहान्वेलाम् आसाद्य पश्चिमाम्
saṃmate sārthavāhasya viviśurvanam uttamam
uvāsa sārthaḥ sumahānvelām āsādya paścimām
- 6
अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा
सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथम् उपागमत्
पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम्
athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā
supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat
pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām
- 7
मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थम् उत्तमम्
सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले
mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārtham uttamam
suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale
- 8
हाहारवं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः
वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा महतो भयात्
केचिद्दन्तैः करैः केचित्केचित्पद्भ्यां हता नराः
hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ
vanagulmāṃśca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt
keciddantaiḥ karaiḥ kecitkecitpadbhyāṃ hatā narāḥ
- 9
गोखरोष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम्
भयार्तं धावमानं तत्परस्परहतं तदा
gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam
bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tatparasparahataṃ tadā
- 10
घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले
वृक्षेष्वासज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु च
तथा तन्निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम्
ghorānnādānvimuñcanto nipeturdharaṇītale
vṛkṣeṣvāsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca
tathā tannihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam
- 11
अथापरेद्युः सम्प्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा
वनगुल्माद्विनिष्क्रम्य शोचन्तो वैशसं कृतम्
भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप
athāparedyuḥ samprāpte hataśiṣṭā janāstadā
vanagulmādviniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam
bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa
- 12
अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम्
यो ऽपि मे निर्जने ऽरण्ये सम्प्राप्तो ऽयं जनार्णवः
हतो ऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तु
aśocattatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam
yo 'pi me nirjane 'raṇye samprāpto 'yaṃ janārṇavaḥ
hato 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyānmamaiva tu
- 13
प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनम् असंशयम्
नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम्
prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnam asaṃśayam
nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam
- 14
यन्नाहम् अद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता
न ह्यदैवकृतं किंचिन्नराणाम् इह विद्यते
yannāham adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā
na hyadaivakṛtaṃ kiṃcinnarāṇām iha vidyate
- 15
न च मे बालभावे ऽपि किंचिद्व्यपकृतं कृतम्
कर्मणा मनसा वाचा यद् इदं दुःखम् आगतम्
na ca me bālabhāve 'pi kiṃcidvyapakṛtaṃ kṛtam
karmaṇā manasā vācā yad idaṃ duḥkham āgatam
- 16
मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः
प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः
नूनं तेषां प्रभावेन वियोगं प्राप्तवत्यहम्
manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ
pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ
nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavatyaham
- 17
बृहदश्व उवाच
एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गना
हतशिष्टैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
अगच्छद्राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा
bṛhadaśva uvāca
evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā
hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇairvedapāragaiḥ
agacchadrājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā
- 18
गच्छन्ती सा चिरात्कालात्पुरम् आसादयन्महत्
सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः
वस्त्रार्धकर्तसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम्
gacchantī sā cirātkālātpuram āsādayanmahat
sāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ
vastrārdhakartasaṃvītā praviveśa purottamam
- 19
तां विवर्णां कृशां दीनां मुक्तकेशीम् अमार्जनाम्
उन्मत्ताम् इव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः
tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīm amārjanām
unmattām iva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ
- 20
प्रविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदा
अनुजग्मुस्ततो बाला ग्रामिपुत्राः कुतूहलात्
praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadā
anujagmustato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt
- 21
सा तैः परिवृतागच्छत्समीपं राजवेश्मनः
तां प्रासादगतापश्यद्राजमाता जनैर्वृताम्
sā taiḥ parivṛtāgacchatsamīpaṃ rājaveśmanaḥ
tāṃ prāsādagatāpaśyadrājamātā janairvṛtām
- 22
सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलम् उत्तमम्
आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीम् अपृच्छत
sā janaṃ vārayitvā taṃ prāsādatalam uttamam
āropya vismitā rājandamayantīm apṛcchata
- 23
एवम् अप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुः
भासि विद्युद् इवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा
evam apyasukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥ
bhāsi vidyud ivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā
- 24
न हि ते मानुषं रूपं भूषणैर् अपि वर्जितम्
असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे
na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇair api varjitam
asahāyā narebhyaśca nodvijasyamaraprabhe
- 25
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनम् अब्रवीत्
मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम्
tacchrutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanam abravīt
mānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratām
- 26
सैरन्ध्रीं जातिसम्पन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम्
फलमूलाशनाम् एकां यत्रसायम्प्रतिश्रयाम्
sairandhrīṃ jātisampannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīm
phalamūlāśanām ekāṃ yatrasāyampratiśrayām
- 27
असंख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यम् अनुव्रतः
भर्तारम् अपि तं वीरं छायेवानपगा सदा
asaṃkhyeyaguṇo bhartā māṃ ca nityam anuvrataḥ
bhartāram api taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā
- 28
तस्य दैवात्प्रसङ्गो ऽभूद् अतिमात्रं स्म देवने
द्यूते स निर्जितश्चैव वनम् एको ऽभ्युपेयिवान्
tasya daivātprasaṅgo 'bhūd atimātraṃ sma devane
dyūte sa nirjitaścaiva vanam eko 'bhyupeyivān
- 29
तम् एकवसनं वीरम् उन्मत्तम् इव विह्वलम्
आश्वासयन्ती भर्तारम् अहम् अन्वगमं वनम्
tam ekavasanaṃ vīram unmattam iva vihvalam
āśvāsayantī bhartāram aham anvagamaṃ vanam
- 30
स कदाचिद्वने वीरः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
क्षुत्परीतः सुविमनास्तद् अप्येकं व्यसर्जयत्
sa kadācidvane vīraḥ kasmiṃścitkāraṇāntare
kṣutparītaḥ suvimanāstad apyekaṃ vyasarjayat

