38 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च
अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न् इव
bṛhadaśva uvāca
sa nadīḥ parvatāṃścaiva vanāni ca sarāṃsi ca
acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva
- 2
तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः
उत्तरीयम् अथापश्यद्भ्रष्टं परपुरंजयः
tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ
uttarīyam athāpaśyadbhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ
- 3
ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा
ग्रहीष्यामीति तं राजा नलम् आह महामनाः
tataḥ sa tvaramāṇastu paṭe nipatite tadā
grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ
- 4
निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान् एतान्महाजवान्
वार्ष्णेयो यावद् एतं मे पटम् आनयताम् इति
nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etānmahājavān
vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti
- 5
नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव
योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस्त्वया पुनः
nalastaṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭastava
yojanaṃ samatikrānto na sa śakyastvayā punaḥ
- 6
एवम् उक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः
आससाद वने राजन्फलवन्तं विभीतकम्
evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ
āsasāda vane rājanphalavantaṃ vibhītakam
- 7
तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणो ऽभ्यभाषत
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्
taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata
mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam
- 8
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्
sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaścana
naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kvacit
- 9
वृक्षे ऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक
पतितानि च यान्यत्र तत्रैकम् अधिकं शतम्
एकपत्त्राधिकं पत्त्रं फलम् एकं च बाहुक
vṛkṣe 'sminyāni parṇāni phalānyapi ca bāhuka
patitāni ca yānyatra tatraikam adhikaṃ śatam
ekapattrādhikaṃ pattraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka
- 10
पञ्च कोट्यो ऽथ पत्त्राणां द्वयोर् अपि च शाखयोः
प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः
आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतम् एव च
pañca koṭyo 'tha pattrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ
pracinuhyasya śākhe dve yāścāpyanyāḥ praśākhikāḥ
ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca
- 11
ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुको ऽब्रवीत्
परोक्षम् इव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन
tato rathādavaplutya rājānaṃ bāhuko 'bravīt
parokṣam iva me rājankatthase śatrukarśana
- 12
अथ ते गणिते राजन्विद्यते न परोक्षता
प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये विभीतकम्
atha te gaṇite rājanvidyate na parokṣatā
pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye vibhītakam
- 13
अहं हि नाभिजानामि भवेद् एवं न वेति च
संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप
मुहूर्तम् इव वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम्
ahaṃ hi nābhijānāmi bhaved evaṃ na veti ca
saṃkhyāsyāmi phalānyasya paśyataste janādhipa
muhūrtam iva vārṣṇeyo raśmīnyacchatu vājinām
- 14
बाहुकस्त्वब्रवीद् एनं परं यत्नं समास्थितः
bāhukastvabravīd enaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ
- 16
अब्रवीद् ऋतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन
त्वम् एव यन्ता नान्यो ऽस्ति पृथिव्याम् अपि बाहुक
abravīd ṛtuparṇastaṃ sāntvayankurunandana
tvam eva yantā nānyo 'sti pṛthivyām api bāhuka
- 17
त्वत्कृते यातुम् इच्छामि विदर्भान्हयकोविद
शरणं त्वां प्रपन्नो ऽस्मि न विघ्नं कर्तुम् अर्हसि
tvatkṛte yātum icchāmi vidarbhānhayakovida
śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi na vighnaṃ kartum arhasi
- 18
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक
विदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे
kāmaṃ ca te kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi bāhuka
vidarbhānyadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me
- 19
अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायेमं विभीतकम्
ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम
athābravīdbāhukastaṃ saṃkhyāyemaṃ vibhītakam
tato vidarbhānyāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama
- 20
अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह
सो ऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम्
akāma iva taṃ rājā gaṇayasvetyuvāca ha
so 'vatīrya rathāttūrṇaṃ śātayāmāsa taṃ drumam
- 21
ततः स विस्मयाविष्टो राजानम् इदम् अब्रवीत्
गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्य् एव फलानि च
tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānam idam abravīt
gaṇayitvā yathoktāni tāvanty eva phalāni ca
- 22
अत्यद्भुतम् इदं राजन्दृष्टवान् अस्मि ते बलम्
श्रोतुम् इच्छामि तां विद्यां यथैतज्ज्ञायते नृप
atyadbhutam idaṃ rājandṛṣṭavān asmi te balam
śrotum icchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitajjñāyate nṛpa
- 23
तम् उवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा
विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्
tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā
viddhyakṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam
- 24
बाहुकस्तम् उवाचाथ देहि विद्याम् इमां मम
मत्तो ऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ
bāhukastam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama
matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha
- 25
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात्
हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्य् एवाब्रवीद्वचः
ṛtuparṇastato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt
hayajñānasya lobhācca tathety evābravīdvacaḥ
- 26
यथेष्टं त्वं गृहाणेदम् अक्षाणां हृदयं परम्
निक्षेपो मे ऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक
एवम् उक्त्वा ददौ विद्याम् ऋतुपर्णो नलाय वै
yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param
nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka
evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai
- 27
तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः
कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततम् उद्वमन्
tasyākṣahṛdayajñasya śarīrānniḥsṛtaḥ kaliḥ
karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhātsatatam udvaman
- 28
कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः
स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालम् अनात्मवान्
kalestasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ
sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān
- 29
ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपम् अकरोत्कलिः
तं शप्तुम् ऐच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः
tato viṣavimuktātmā svarūpam akarotkaliḥ
taṃ śaptum aicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ
- 30
तम् उवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः
कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्
tam uvāca kalirbhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām
- 31
इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत्पुरा
यदा त्वया परित्यक्ता ततो ऽहं भृशपीडितः
indrasenasya jananī kupitā māśapatpurā
yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ

