108 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्
कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत्
mārkaṇḍeya uvāca
atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavān
kaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṣṭhānyapāṭayat
- 2
तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत
व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata
vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā
- 3
सो ऽभिगम्य प्रियां भार्याम् उवाच श्रमपीडितः
व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना
so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ
vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā
- 4
अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च
अस्वस्थम् इव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि
aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca
asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi
- 5
शूलैरिव शिरो विद्धम् इदं संलक्षयाम्यहम्
तत्स्वप्तुम् इच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिर् अस्ति मे
śūlairiva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmyaham
tatsvaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me
- 6
समासाद्याथ सावित्री भर्तारम् उपगूह्य च
उत्सङ्गे ऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले
samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca
utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale
- 7
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी
तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह
tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī
taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha
- 8
मुहूर्ताद् इव चापश्यत्पुरुषं पीतवाससम्
बद्धमौलिं वपुष्मन्तम् आदित्यसमतेजसम्
muhūrtād iva cāpaśyatpuruṣaṃ pītavāsasam
baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam
- 9
श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्
स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तम् एव च
śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham
sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca
- 10
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्न्यस्य शनैः शिरः
कृताञ्जलिर् उवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bharturnyasya śanaiḥ śiraḥ
kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā
- 11
दैवतं त्वाभिजानामि वपुर् एतद्ध्यमानुषम्
कामया ब्रूहि मे देव कस्त्वं किं च चिकीर्षसि
daivataṃ tvābhijānāmi vapur etaddhyamānuṣam
kāmayā brūhi me deva kastvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi
- 12
यम उवाच
पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोऽन्विता
अतस्त्वाम् अभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
yama uvāca
pativratāsi sāvitri tathaiva ca tapo'nvitā
atastvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam
- 13
अयं ते सत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः
नेष्याम्येनम् अहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चिकीर्षितम्
ayaṃ te satyavānbhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ
neṣyāmyenam ahaṃ baddhvā viddhyetanme cikīrṣitam
- 14
मार्कण्डेय उवाच
इत्युक्त्वा पितृराजस्तां भगवान्स्वं चिकीर्षितम्
यथावत्सर्वम् आख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā pitṛrājastāṃ bhagavānsvaṃ cikīrṣitam
yathāvatsarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame
- 15
अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः
नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुम् अतो ऽस्मि स्वयम् आगतः
ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavānguṇasāgaraḥ
nārho matpuruṣairnetum ato 'smi svayam āgataḥ
- 16
ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम्
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्
tataḥ satyavataḥ kāyātpāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt
- 17
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्
निर्विचेष्टं शरीरं तद्बभूवाप्रियदर्शनम्
tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tadbabhūvāpriyadarśanam
- 18
यमस्तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः
सावित्री चापि दुःखार्ता यमम् एवान्वगच्छत
नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
yamastu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ
sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā
- 19
यम उवाच
निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम्
कृतं भर्तुस्त्वयानृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया
yama uvāca
nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam
kṛtaṃ bhartustvayānṛṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā
- 20
सावित्र्युवाच
यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति
मयापि तत्र गन्तव्यम् एष धर्मः सनातनः
sāvitryuvāca
yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati
mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
- 21
तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च
तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः
tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehādvratena ca
tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ
- 22
प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः
मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु
prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhāstattvārthadarśinaḥ
mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu
- 23
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्मं च वासं च परिश्रमं च
विज्ञानतो धर्मम् उदाहरन्ति तस्मात्सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम्
nānātmavantastu vane caranti dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca
vijñānato dharmam udāharanti tasmātsanto dharmam āhuḥ pradhānam
- 24
एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वे स्म तं मार्गम् अनुप्रपन्नाः
मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे तस्मात्सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम्
ekasya dharmeṇa satāṃ matena sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ
mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche tasmātsanto dharmam āhuḥ pradhānam
- 25
यम उवाच
निवर्त तुष्टो ऽस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया
वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरम्
yama uvāca
nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā svarākṣaravyañjanahetuyuktayā
varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ dadāni te sarvam anindite varam
- 26
सावित्र्युवाच
च्युतः स्वराज्याद्वनवासम् आश्रितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे
स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृपस्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः
sāvitryuvāca
cyutaḥ svarājyādvanavāsam āśrito vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame
sa labdhacakṣurbalavānbhavennṛpastava prasādājjvalanārkasaṃnibhaḥ
- 27
यम उवाच
ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा
तवाध्वना ग्लानिम् इवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
yama uvāca
dadāni te sarvam anindite varaṃ yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tattathā
tavādhvanā glānim ivopalakṣaye nivarta gacchasva na te śramo bhavet
- 28
सावित्र्युवाच
कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा
यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे
sāvitryuvāca
kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me yato hi bhartā mama sā gatirdhruvā
yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ sureśa bhūyaśca vaco nibodha me
- 29
सतां सकृत्संगतम् ईप्सितं परं ततः परं मित्रम् इति प्रचक्षते
न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं ततः सतां संनिवसेत्समागमे
satāṃ sakṛtsaṃgatam īpsitaṃ paraṃ tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ tataḥ satāṃ saṃnivasetsamāgame
- 30
यम उवाच
मनोऽनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वयाहम् उक्तो वचनं हिताश्रयम्
विना पुनः सत्यवतो ऽस्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि
yama uvāca
mano'nukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam
vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini

