54 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयम् उवाच ह
कथयस्वेह चरितं मनोर्वैवस्वतस्य मे
vaiśampāyana uvāca
tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyam uvāca ha
kathayasveha caritaṃ manorvaivasvatasya me
- 2
मार्कण्डेय उवाच
विवस्वतः सुतो राजन्परमर्षिः प्रतापवान्
बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः
mārkaṇḍeya uvāca
vivasvataḥ suto rājanparamarṣiḥ pratāpavān
babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ
- 3
ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः
अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम्
ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ
aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham
- 4
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः
एकपादस्थितस्तीव्रं चचार सुमहत्तपः
ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ
ekapādasthitastīvraṃ cacāra sumahattapaḥ
- 5
अवाक्शिरास्तथा चापि नेत्रैर् अनिमिषैर्दृढम्
सो ऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणाम् अयुतं तदा
avākśirāstathā cāpi netrair animiṣairdṛḍham
so 'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇām ayutaṃ tadā
- 6
तं कदाचित्तपस्यन्तम् आर्द्रचीरजटाधरम्
वीरिणीतीरम् आगम्य मत्स्यो वचनम् अब्रवीत्
taṃ kadācittapasyantam ārdracīrajaṭādharam
vīriṇītīram āgamya matsyo vacanam abravīt
- 7
भगवन्क्षुद्रमत्स्यो ऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम
मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुम् अर्हसि सुव्रत
bhagavankṣudramatsyo 'smi balavadbhyo bhayaṃ mama
matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātum arhasi suvrata
- 8
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः
भक्षयन्ति यथा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी
durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ
bhakṣayanti yathā vṛttirvihitā naḥ sanātanī
- 9
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः
त्रातुम् अर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव
tasmādbhayaughānmahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ
trātum arhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava
- 10
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः
मनुर्वैवस्वतो ऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्
sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥ
manurvaivasvato 'gṛhṇāttaṃ matsyaṃ pāṇinā svayam
- 11
उदकान्तम् उपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः
अलिञ्जरे प्राक्षिपत्स चन्द्रांशुसदृशप्रभम्
udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ
aliñjare prākṣipatsa candrāṃśusadṛśaprabham
- 12
स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः
पुत्रवच्चाकरोत्तस्मिन्मनुर्भावं विशेषतः
sa tatra vavṛdhe rājanmatsyaḥ paramasatkṛtaḥ
putravaccākarottasminmanurbhāvaṃ viśeṣataḥ
- 13
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहान् अभूत्
अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत्किल
atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt
aliñjare jale caiva nāsau samabhavatkila
- 14
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत
भगवन्साधु मे ऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय
atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata
bhagavansādhu me 'dyānyatsthānaṃ saṃpratipādaya
- 15
उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मुनिः
तं मत्स्यम् अनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा
uddhṛtyāliñjarāttasmāttataḥ sa bhagavānmuniḥ
taṃ matsyam anayadvāpīṃ mahatīṃ sa manustadā
- 16
तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून्
tatra taṃ prākṣipaccāpi manuḥ parapuraṃjaya
athāvardhata matsyaḥ sa punarvarṣagaṇānbahūn
- 17
द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम्
तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन
विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते
dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam
tasyāṃ nāsau samabhavanmatsyo rājīvalocana
viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate
- 18
मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत
नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रभो
गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे
manuṃ matsyastato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata
naya māṃ bhagavansādho samudramahiṣīṃ prabho
gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase
- 19
एवम् उक्तो मनुर्मत्स्यम् अनयद्भगवान्वशी
नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपद् अच्युतः
evam ukto manurmatsyam anayadbhagavānvaśī
nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ
- 20
स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित्कालम् अरिंदम
ततः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनम् अब्रवीत्
sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃcitkālam ariṃdama
tataḥ punarmanuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt
- 21
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो
समुद्रं नय माम् आशु प्रसीद भगवन्न् इति
gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvācceṣṭituṃ prabho
samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti
- 22
उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम्
समुद्रम् अनयत्पार्थ तत्र चैनम् अवासृजत्
uddhṛtya gaṅgāsalilāttato matsyaṃ manuḥ svayam
samudram anayatpārtha tatra cainam avāsṛjat
- 23
सुमहान् अपि मत्स्यः सन्स मनोर्मनसस्तदा
आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै
sumahān api matsyaḥ sansa manormanasastadā
āsīdyatheṣṭahāryaśca sparśagandhasukhaśca vai
- 24
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा
तत एनम् इदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत्
yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā
tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt
- 25
भगवन्कृता हि मे रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः
प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम
bhagavankṛtā hi me rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ
prāptakālaṃ tu yatkāryaṃ tvayā tacchrūyatāṃ mama
- 26
अचिराद्भगवन्भौमम् इदं स्थावरजङ्गमम्
सर्वम् एव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति
acirādbhagavanbhaumam idaṃ sthāvarajaṅgamam
sarvam eva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati
- 27
सम्प्रक्षालनकालो ऽयं लोकानां समुपस्थितः
तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्य यत्ते हितम् अनुत्तमम्
samprakṣālanakālo 'yaṃ lokānāṃ samupasthitaḥ
tasmāttvāṃ bodhayāmyadya yatte hitam anuttamam
- 28
त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति
तस्य सर्वस्य सम्प्राप्तः कालः परमदारुणः
trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca yacceṅgaṃ yacca neṅgati
tasya sarvasya samprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ
- 29
नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरा
तत्र सप्तर्षिभिः सार्धम् आरुहेथा महामुने
nauśca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭākarā
tatra saptarṣibhiḥ sārdham āruhethā mahāmune
- 30
बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा
तस्याम् आरोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः
bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā
tasyām ārohayernāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ

