61 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतस्तत्र पाण्डवान्
गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजे ऽपि च
vaiśampāyana uvāca
tatastānpariviśvastānvasatastatra pāṇḍavān
gateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje 'pi ca
- 2
रहितान्भीमसेनेन कदाचित्तान्यदृच्छया
जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः
rahitānbhīmasenena kadācittānyadṛcchayā
jahāra dharmarājānaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ
- 3
ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः
इति ब्रुवन्पाण्डवेयान्पर्युपास्ते स्म नित्यदा
brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣvastravittamaḥ
iti bruvanpāṇḍaveyānparyupāste sma nityadā
- 4
परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि च
अन्तरं समभिप्रेप्सुर्नाम्ना ख्यातो जटासुरः
parīkṣamāṇaḥ pārthānāṃ kalāpāni dhanūṃṣi ca
antaraṃ samabhiprepsurnāmnā khyāto jaṭāsuraḥ
- 5
स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थम् अरिंदमे
अन्यद्रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत्
sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārtham ariṃdame
anyadrūpaṃ samāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahat
- 6
गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य च
प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन्गृहीत्वा च पाण्डवान्
gṛhītvā sarvaśastrāṇi draupadīṃ parigṛhya ca
prātiṣṭhata sa duṣṭātmā trīngṛhītvā ca pāṇḍavān
- 7
सहदेवस्तु यत्नेन ततो ऽपक्रम्य पाण्डवः
आक्रन्दद्भीमसेनं वै येन यातो महाबलः
sahadevastu yatnena tato 'pakramya pāṇḍavaḥ
ākrandadbhīmasenaṃ vai yena yāto mahābalaḥ
- 8
तम् अब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः
धर्मस्ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे
tam abravīddharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ
dharmaste hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase
- 9
ये ऽन्ये केचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपि
गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा
मनुष्यान् उपजीवन्ति ततस्त्वम् उपजीवसि
ye 'nye kecinmanuṣyeṣu tiryagyonigatā api
gandharvayakṣarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā
manuṣyān upajīvanti tatastvam upajīvasi
- 10
समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकम् ऋध्यते
इमं च लोकं शोचन्तम् अनुशोचन्ति देवताः
पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि
samṛddhyā hyasya lokasya loko yuṣmākam ṛdhyate
imaṃ ca lokaṃ śocantam anuśocanti devatāḥ
pūjyamānāśca vardhante havyakavyairyathāvidhi
- 11
वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस
राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम्
vayaṃ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraśca rākṣasa
rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham
- 12
न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि
अणुर् अप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन
na ca rājāvamantavyo rakṣasā jātvanāgasi
aṇur apyapacāraśca nāstyasmākaṃ narāśana
- 13
द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित्
येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः
drogdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhicit
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatra ca syātpratiśrayaḥ
- 14
स त्वं प्रतिश्रये ऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः
भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथम् अस्माञ्जिहीर्षसि
sa tvaṃ pratiśraye 'smākaṃ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥ
bhuktvā cānnāni duṣprajña katham asmāñjihīrṣasi
- 15
एवम् एव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः
वृथामरणम् अर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि
evam eva vṛthācāro vṛthāvṛddho vṛthāmatiḥ
vṛthāmaraṇam arhastvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi
- 16
अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितः
प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर
atha cedduṣṭabuddhistvaṃ sarvairdharmairvivarjitaḥ
pradāya śastrāṇyasmākaṃ yuddhena draupadīṃ hara
- 17
अथ चेत्त्वम् अविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि
अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम्
atha cettvam avijñāya idaṃ karma kariṣyasi
adharmaṃ cāpyakīrtiṃ ca loke prāpsyasi kevalam
- 18
एताम् अद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम्
विषम् एतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया
etām adya parāmṛśya striyaṃ rākṣasa mānuṣīm
viṣam etatsamāloḍya kumbhena prāśitaṃ tvayā
- 19
ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यत
स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगो ऽभवत्
tato yudhiṣṭhirastasya bhārikaḥ samapadyata
sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago 'bhavat
- 20
अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः
मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद्गतिर् अस्य मया हृता
athābravīddraupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥ
mā bhaiṣṭa rākṣasānmūḍhādgatir asya mayā hṛtā
- 21
नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः
अस्मिन्मुहूर्ते सम्प्राप्ते न भविष्यति राक्षसः
nātidūre mahābāhurbhavitā pavanātmajaḥ
asminmuhūrte samprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ
- 22
सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम्
उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
sahadevastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasam
uvāca vacanaṃ rājankuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
- 23
राजन्किं नाम तत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतो ऽधिकम्
यद्युद्धे ऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा
rājankiṃ nāma tatkṛtyaṃ kṣatriyasyāstyato 'dhikam
yadyuddhe 'bhimukhaḥ prāṇāṃstyajecchatrūñjayeta vā
- 24
एष चास्मान्वयं चैनं युध्यमानाः परंतप
सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप
eṣa cāsmānvayaṃ cainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapa
sūdayema mahābāho deśakālo hyayaṃ nṛpa
- 25
क्षत्रधर्मस्य सम्प्राप्तः कालः सत्यपराक्रम
जयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुम् अर्हाम सद्गतिम्
kṣatradharmasya samprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama
jayantaḥ pātyamānā vā prāptum arhāma sadgatim
- 26
राक्षसे जीवमाने ऽद्य रविर् अस्तम् इयाद्यदि
नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियो ऽस्मीति भारत
rākṣase jīvamāne 'dya ravir astam iyādyadi
nāhaṃ brūyāṃ punarjātu kṣatriyo 'smīti bhārata
- 27
भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवो ऽस्मि पाण्डवः
हत्वा वा मां नयस्वैनान्हतो वाद्येह स्वप्स्यसि
bho bho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevo 'smi pāṇḍavaḥ
hatvā vā māṃ nayasvainānhato vādyeha svapsyasi
- 28
तथैव तस्मिन्ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छया
प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः
tathaiva tasminbruvati bhīmaseno yadṛcchayā
prādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ
- 29
सो ऽपश्यद्भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम्
क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा
so 'paśyadbhrātarau tatra draupadīṃ ca yaśasvinīm
kṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā
- 30
मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम्
भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम्
mārgācca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālopahatacetasam
bhramantaṃ tatra tatraiva daivena vinivāritam

