25 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत
कथाम् अकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम्
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktaḥ sa viprastu dharmavyādhena bhārata
kathām akathayadbhūyo manasaḥ prītivardhanīm
- 2
ब्राह्मण उवाच
महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदां वर
एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानाम् अपि मे वद
brāhmaṇa uvāca
mahābhūtāni yānyāhuḥ pañca dharmavidāṃ vara
ekaikasya guṇānsamyakpañcānām api me vada
- 3
व्याध उवाच
भूमिर् आपस्तथा ज्योतिर्वायुर् आकाशम् एव च
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान्
vyādha uvāca
bhūmir āpastathā jyotirvāyur ākāśam eva ca
guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān
- 4
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्न् उदकं च चतुर्गुणम्
गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः
bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam
guṇāstrayastejasi ca trayaścākāśavātayoḥ
- 5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः
एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ
ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ
- 6
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि द्विजोत्तम
अपाम् एते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi dvijottama
apām ete guṇā brahmankīrtitāstava suvrata
- 7
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसो ऽथ गुणास्त्रयः
शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्द आकाश एव च
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇāstrayaḥ
śabdaḥ sparśaśca vāyau tu śabda ākāśa eva ca
- 8
एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्पच्च भवति द्विज
ete pañcadaśa brahmanguṇā bhūteṣu pañcasu
vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
anyonyaṃ nātivartante sampacca bhavati dvija
- 9
यदा तु विषमीभावम् आचरन्ति चराचराः
तदा देही देहम् अन्यं व्यतिरोहति कालतः
yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ
tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ
- 10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः
यैर् आवृतम् इदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ
tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ
yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
- 11
इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तम् इति स्मृतम्
अव्यक्तम् इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम् अतीन्द्रियम्
indriyaiḥ sṛjyate yadyattattadvyaktam iti smṛtam
avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam
- 12
यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनाम् इमानि तु
इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्न् इह तप्यते
yathāsvaṃ grāhakānyeṣāṃ śabdādīnām imāni tu
indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate
- 13
लोके विततम् आत्मानं लोकं चात्मनि पश्यति
परावरज्ञः सक्तः सन्सर्वभूतानि पश्यति
loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati
parāvarajñaḥ saktaḥ sansarvabhūtāni paśyati
- 14
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा
ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā
brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate
- 15
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशम् अतिवृत्तस्य मोहजम्
लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते
jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam
loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate
- 16
अनादिनिधनं जन्तुम् आत्मयोनिं सदाव्ययम्
अनौपम्यम् अमूर्तं च भगवान् आह बुद्धिमान्
तपोमूलम् इदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि
anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam
anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān
tapomūlam idaṃ sarvaṃ yanmāṃ viprānupṛcchasi
- 17
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौ
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
indriyāṇyeva tatsarvaṃ yatsvarganarakāvubhau
nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca
- 18
एष योगविधिः कृत्स्नो यावद् इन्द्रियधारणम्
एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च
eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam
etanmūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca
- 19
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्यसंशयम्
संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिम् अवाप्नुते
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchatyasaṃśayam
saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhim avāpnute
- 20
षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् ऐश्वर्यं यो ऽधिगच्छति
न स पापैः कुतो ऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः
ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati
na sa pāpaiḥ kuto 'narthairyujyate vijitendriyaḥ
- 21
रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्टम् आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुर् अश्वान्
तैर् अप्रमत्तः कुशली सदश्वैर्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः
rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam ātmā niyantendriyāṇyāhur aśvān
tair apramattaḥ kuśalī sadaśvairdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ
- 22
षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् इन्द्रियाणां प्रमाथिनाम्
यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः
ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām
yo dhīro dhārayedraśmīnsa syātparamasārathiḥ
- 23
इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानाम् इव वर्त्मसु
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम्
indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu
dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayeddhruvam
- 24
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनो ऽनुविधीयते
तद् अस्य हरते बुद्धिं नावं वायुर् इवाम्भसि
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano 'nuvidhīyate
tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi
- 25
येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात्फलागमे
तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम्
yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohātphalāgame
teṣvadhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam

