32 shlokas
- 1
श्येन उवाच
धर्मात्मानं त्वाहुर् एकं सर्वे राजन्महीक्षितः
स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि
śyena uvāca
dharmātmānaṃ tvāhur ekaṃ sarve rājanmahīkṣitaḥ
sa vai dharmaviruddhaṃ tvaṃ kasmātkarma cikīrṣasi
- 2
विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा
मा भाङ्क्षीर्धर्मलोभेन धर्मम् उत्सृष्टवान् असि
vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājanpīḍyamānasya me kṣudhā
mā bhāṅkṣīrdharmalobhena dharmam utsṛṣṭavān asi
- 3
राजोवाच
संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज
मत्सकाशम् अनुप्राप्तः प्राणगृध्नुर् अयं द्विजः
rājovāca
saṃtrastarūpastrāṇārthī tvatto bhīto mahādvija
matsakāśam anuprāptaḥ prāṇagṛdhnur ayaṃ dvijaḥ
- 4
एवम् अभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः
अप्रदाने परो ऽधर्मः किं त्वं श्येन प्रपश्यसि
evam abhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ
apradāne paro 'dharmaḥ kiṃ tvaṃ śyena prapaśyasi
- 5
प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते
मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः
praspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate
matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ
- 6
श्येन उवाच
आहारात्सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः
śyena uvāca
āhārātsarvabhūtāni sambhavanti mahīpate
āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ
- 7
शक्यते दुस्त्यजे ऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम्
न तु भोजनम् उत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम्
śakyate dustyaje 'pyarthe cirarātrāya jīvitum
na tu bhojanam utsṛjya śakyaṃ vartayituṃ ciram
- 8
भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशां पते
विसृज्य कायम् एष्यन्ति पन्थानम् अपुनर्भवम्
bhakṣyādvilopitasyādya mama prāṇā viśāṃ pate
visṛjya kāyam eṣyanti panthānam apunarbhavam
- 9
प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारं नशिष्यति
रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्नशिष्यसि
pramṛte mayi dharmātmanputradāraṃ naśiṣyati
rakṣamāṇaḥ kapotaṃ tvaṃ bahūnprāṇānnaśiṣyasi
- 10
धर्मं यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुधर्म तत्
अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम
dharmaṃ yo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kudharma tat
avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama
- 11
विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम्
न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुदाचरेत्
virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam
na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samudācaret
- 12
गुरुलाघवम् आज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये
यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम्
gurulāghavam ājñāya dharmādharmaviniścaye
yato bhūyāṃstato rājankuru dharmaviniścayam
- 13
राजोवाच
बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम
सुपर्णः पक्षिराट्किं त्वं धर्मज्ञश्चास्यसंशयम्
तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे
rājovāca
bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama
suparṇaḥ pakṣirāṭkiṃ tvaṃ dharmajñaścāsyasaṃśayam
tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ prabhāṣase
- 14
न ते ऽस्त्यविदितं किंचिद् इति त्वा लक्षयाम्यहम्
शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्विति मन्यसे
na te 'styaviditaṃ kiṃcid iti tvā lakṣayāmyaham
śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhviti manyase
- 15
आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम
शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुम् आहारो ऽप्यधिकस्त्वया
āhārārthaṃ samārambhastava cāyaṃ vihaṃgama
śakyaścāpyanyathā kartum āhāro 'pyadhikastvayā
- 16
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषो ऽपि वा
त्वदर्थम् अद्य क्रियतां यद्वान्यद् अभिकाङ्क्षसे
govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā
tvadartham adya kriyatāṃ yadvānyad abhikāṅkṣase
- 17
श्येन उवाच
न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा
भक्षयामि महाराज किम् अन्नाद्येन तेन मे
śyena uvāca
na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgānvividhāṃstathā
bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me
- 18
यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुंगव
तम् उत्सृज महीपाल कपोतम् इमम् एव मे
yastu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṃgava
tam utsṛja mahīpāla kapotam imam eva me
- 19
श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्थितिर् एषा सनातनी
मा राजन्मार्गम् आज्ञाय कदलीस्कन्धम् आरुह
śyenāḥ kapotānkhādanti sthitir eṣā sanātanī
mā rājanmārgam ājñāya kadalīskandham āruha
- 20
राजोवाच
राज्यं शिबीनाम् ऋद्धं वै शाधि पक्षिगणार्चित
यद्वा कामयसे किंचिच्छ्येन सर्वं ददानि ते
विनेमं पक्षिणं श्येन शरणार्थिनम् आगतम्
rājovāca
rājyaṃ śibīnām ṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita
yadvā kāmayase kiṃcicchyena sarvaṃ dadāni te
vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyena śaraṇārthinam āgatam
- 21
येनेमं वर्जयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम
तद् आचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम्
yenemaṃ varjayethāstvaṃ karmaṇā pakṣisattama
tad ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam
- 22
श्येन उवाच
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप
आत्मनो मांसम् उत्कृत्य कपोततुलया धृतम्
śyena uvāca
uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa
ātmano māṃsam utkṛtya kapotatulayā dhṛtam
- 23
यदा समं कपोतेन तव मांसं भवेन्नृप
तदा प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति
yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ bhavennṛpa
tadā pradeyaṃ tanmahyaṃ sā me tuṣṭirbhaviṣyati
- 24
राजोवाच
अनुग्रहम् इमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे
तस्मात्ते ऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम्
rājovāca
anugraham imaṃ manye śyena yanmābhiyācase
tasmātte 'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam
- 25
लोमश उवाच
अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित्
तुलयामास कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो
lomaśa uvāca
athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit
tulayāmāsa kaunteya kapotena sahābhibho
- 26
ध्रियमाणस्तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादाद् उशीनरः
dhriyamāṇastu tulayā kapoto vyatiricyate
punaścotkṛtya māṃsāni rājā prādād uśīnaraḥ
- 27
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम्
तत उत्कृत्तमांसो ऽसावारुरोह स्वयं तुलाम्
na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam
tata utkṛttamāṃso 'sāvāruroha svayaṃ tulām
- 28
श्येन उवाच
इन्द्रो ऽहम् अस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाड् अयम्
जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटम् उपागतौ
śyena uvāca
indro 'ham asmi dharmajña kapoto havyavāḍ ayam
jijñāsamānau dharme tvāṃ yajñavāṭam upāgatau
- 29
यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते
एषा ते भास्वरी कीर्तिर्लोकान् अभिभविष्यति
yatte māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate
eṣā te bhāsvarī kīrtirlokān abhibhaviṣyati
- 30
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव
तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः
yāvalloke manuṣyāstvāṃ kathayiṣyanti pārthiva
tāvatkīrtiśca lokāśca sthāsyanti tava śāśvatāḥ

