42 shlokas
- 1
लोमश उवाच
एषा मधुविला राजन्समङ्गा संप्रकाशते
एतत्कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम्
lomaśa uvāca
eṣā madhuvilā rājansamaṅgā saṃprakāśate
etatkardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam
- 2
अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः
आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत
alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ
āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata
- 3
एतद्विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ
अदितिर्यत्र पुत्रार्थं तदन्नम् अपचत्पुरा
etadvinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha
aditiryatra putrārthaṃ tadannam apacatpurā
- 4
एनं पर्वतराजानम् आरुह्य पुरुषर्षभ
अयशस्याम् असंशब्द्याम् अलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ
enaṃ parvatarājānam āruhya puruṣarṣabha
ayaśasyām asaṃśabdyām alakṣmīṃ vyapanotsyatha
- 5
एते कनखला राजन् ऋषीणां दयिता नगाः
एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी
ete kanakhalā rājan ṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ
eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī
- 6
सनत्कुमारो भगवान् अत्र सिद्धिम् अगात्पराम्
आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे
sanatkumāro bhagavān atra siddhim agātparām
ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase
- 7
अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम्
तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश
apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatam
tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa
- 8
आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते
अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय
āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate
atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya
- 9
एष रैभ्याश्रमः श्रीमान्पाण्डवेय प्रकाशते
भारद्वाजो यत्र कविर्यवक्रीतो व्यनश्यत
eṣa raibhyāśramaḥ śrīmānpāṇḍaveya prakāśate
bhāradvājo yatra kaviryavakrīto vyanaśyata
- 10
युधिष्ठिर उवाच
कथंयुक्तो ऽभवद् ऋषिर्भरद्वाजः प्रतापवान्
किमर्थं च यवक्रीत ऋषिपुत्रो व्यनश्यत
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃyukto 'bhavad ṛṣirbharadvājaḥ pratāpavān
kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputro vyanaśyata
- 11
एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुम् इच्छामि लोमश
कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानैर्भृशं रमे
etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotum icchāmi lomaśa
karmabhirdevakalpānāṃ kīrtyamānairbhṛśaṃ rame
- 12
लोमश उवाच
भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः
तावूषतुर् इहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे
lomaśa uvāca
bharadvājaśca raibhyaśca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ
tāvūṣatur ihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare
- 13
रैभ्यस्य तु सुतावास्ताम् अर्वावसुपरावसू
आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत
raibhyasya tu sutāvāstām arvāvasuparāvasū
āsīdyavakrīḥ putrastu bharadvājasya bhārata
- 14
रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरो ऽभवत्
तयोश्चाप्यतुला प्रीतिर्बाल्यात्प्रभृति भारत
raibhyo vidvānsahāpatyastapasvī cetaro 'bhavat
tayoścāpyatulā prītirbālyātprabhṛti bhārata
- 15
यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनम् असत्कृतम्
दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ
yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinam asatkṛtam
dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha
- 16
पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिप्लुतः
तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव
paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ
tapastepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava
- 17
सुसमिद्धे महत्यग्नौ शरीरम् उपतापयन्
जनयामास संतापम् इन्द्रस्य सुमहातपाः
susamiddhe mahatyagnau śarīram upatāpayan
janayāmāsa saṃtāpam indrasya sumahātapāḥ
- 18
तत इन्द्रो यवक्रीतम् उपगम्य युधिष्ठिर
अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वम् आस्थितस्तप उत्तमम्
tata indro yavakrītam upagamya yudhiṣṭhira
abravītkasya hetostvam āsthitastapa uttamam
- 19
यवक्रीर् उवाच
द्विजानाम् अनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित
प्रतिभान्त्विति तप्ये ऽहम् इदं परमकं तपः
yavakrīr uvāca
dvijānām anadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita
pratibhāntviti tapye 'ham idaṃ paramakaṃ tapaḥ
- 20
स्वाध्यायार्थे समारम्भो ममायं पाकशासन
तपसा ज्ञातुम् इच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक
svādhyāyārthe samārambho mamāyaṃ pākaśāsana
tapasā jñātum icchāmi sarvajñānāni kauśika
- 21
कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो
प्राप्तुं तस्माद् अयं यत्नः परमो मे समास्थितः
kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhādvibho
prāptuṃ tasmād ayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ
- 22
इन्द्र उवाच
अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुम् इच्छसि
किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात्
indra uvāca
amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātum icchasi
kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi gurormukhāt
- 23
लोमश उवाच
एवम् उक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीर् अपि भारत
भूय एवाकरोद्यत्नं तपस्यमितविक्रम
lomaśa uvāca
evam uktvā gataḥ śakro yavakrīr api bhārata
bhūya evākarodyatnaṃ tapasyamitavikrama
- 24
घोरेण तपसा राजंस्तप्यमानो महातपाः
संतापयामास भृशं देवेन्द्रम् इति नः श्रुतम्
ghoreṇa tapasā rājaṃstapyamāno mahātapāḥ
saṃtāpayāmāsa bhṛśaṃ devendram iti naḥ śrutam
- 25
तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्रं महामुनिम्
उपेत्य बलभिद्देवो वारयामास वै पुनः
taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapastīvraṃ mahāmunim
upetya balabhiddevo vārayāmāsa vai punaḥ
- 26
अशक्यो ऽर्थः समारब्धो नैतद्बुद्धिकृतं तव
प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते
aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitadbuddhikṛtaṃ tava
pratibhāsyanti vai vedāstava caiva pituśca te
- 27
यवक्रीर् उवाच
न चैतद् एवं क्रियते देवराज ममेप्सितम्
महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः
yavakrīr uvāca
na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam
mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ
- 28
समिद्धे ऽग्नावुपकृत्याङ्गम् अङ्गं होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध
यद्येतद् एवं न करोषि कामं ममेप्सितं देवराजेह सर्वम्
samiddhe 'gnāvupakṛtyāṅgam aṅgaṃ hoṣyāmi vā maghavaṃstannibodha
yadyetad evaṃ na karoṣi kāmaṃ mamepsitaṃ devarājeha sarvam
- 29
लोमश उवाच
निश्चयं तम् अभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्मनः
प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान्
lomaśa uvāca
niścayaṃ tam abhijñāya munestasya mahātmanaḥ
prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān
- 30
तत इन्द्रो ऽकरोद्रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः
अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः
tata indro 'karodrūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ
anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ

