40 shlokas
- 1
लोमश उवाच
ते तं दृष्ट्वा हयं राजन्सम्प्रहृष्टतनूरुहाः
अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताः
संक्रुद्धाः समधावन्त अश्वग्रहणकाङ्क्षिणः
lomaśa uvāca
te taṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājansamprahṛṣṭatanūruhāḥ
anādṛtya mahātmānaṃ kapilaṃ kālacoditāḥ
saṃkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇakāṅkṣiṇaḥ
- 2
ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः
वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिसत्तमम्
tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥ
vāsudeveti yaṃ prāhuḥ kapilaṃ munisattamam
- 3
स चक्षुर्विवृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन्
ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान्
sa cakṣurvivṛtaṃ kṛtvā tejasteṣu samutsṛjan
dadāha sumahātejā mandabuddhīnsa sāgarān
- 4
तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाः
सगरान्तिकम् आगच्छत्तच्च तस्मै न्यवेदयत्
tāndṛṣṭvā bhasmasādbhūtānnāradaḥ sumahātapāḥ
sagarāntikam āgacchattacca tasmai nyavedayat
- 5
स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्
मुहूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यम् अचिन्तयत्
आत्मानम् आत्मनाश्वास्य हयम् एवान्वचिन्तयत्
sa tacchrutvā vaco ghoraṃ rājā munimukhodgatam
muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sthāṇorvākyam acintayat
ātmānam ātmanāśvāsya hayam evānvacintayat
- 6
अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जःसुतं तदा
पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनम् अब्रवीत्
aṃśumantaṃ samāhūya asamañjaḥsutaṃ tadā
pautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanam abravīt
- 7
षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाम् अमितौजसाम्
कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi putrāṇām amitaujasām
kāpilaṃ teja āsādya matkṛte nidhanaṃ gatāḥ
- 8
तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ
धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितम् इच्छता
tava cāpi pitā tāta parityakto mayānagha
dharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitam icchatā
- 9
युधिष्ठिर उवाच
किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रम् आत्मजम्
त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन
yudhiṣṭhira uvāca
kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putram ātmajam
tyaktavāndustyajaṃ vīraṃ tanme brūhi tapodhana
- 10
लोमश उवाच
असमञ्जा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत्
यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्
खुरेषु क्रोशतो गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्
lomaśa uvāca
asamañjā iti khyātaḥ sagarasya suto hyabhūt
yaṃ śaibyā janayāmāsa paurāṇāṃ sa hi dārakān
khureṣu krośato gṛhya nadyāṃ cikṣepa durbalān
- 11
ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः
सगरं चाभ्ययाचन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः
tataḥ paurāḥ samājagmurbhayaśokapariplutāḥ
sagaraṃ cābhyayācanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ
- 12
त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयैः
असमञ्जोभयाद्घोरात्ततो नस्त्रातुम् अर्हसि
tvaṃ nastrātā mahārāja paracakrādibhirbhayaiḥ
asamañjobhayādghorāttato nastrātum arhasi
- 13
पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः
मुहूर्तं विमना भूत्वा सचिवान् इदम् अब्रवीत्
paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā ghoraṃ nṛpatisattamaḥ
muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sacivān idam abravīt
- 14
असमञ्जाः पुराद् अद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्
यदि वो मत्प्रियं कार्यम् एतच्छीघ्रं विधीयताम्
asamañjāḥ purād adya suto me vipravāsyatām
yadi vo matpriyaṃ kāryam etacchīghraṃ vidhīyatām
- 15
एवम् उक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप
यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाज्ञापितवान्नृपः
evam uktā narendreṇa sacivāste narādhipa
yathoktaṃ tvaritāścakruryathājñāpitavānnṛpaḥ
- 16
एतत्ते सर्वम् आख्यातं यथा पुत्रो महात्मना
पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः
etatte sarvam ākhyātaṃ yathā putro mahātmanā
paurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ
- 17
अंशुमांस्तु महेष्वासो यद् उक्तः सगरेण ह
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे
aṃśumāṃstu maheṣvāso yad uktaḥ sagareṇa ha
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodha me
- 18
सगर उवाच
पितुश्च ते ऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च
अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक
sagara uvāca
pituśca te 'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca
alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka
- 19
तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्
हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर
tasmādduḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnācca mohitam
hayasyānayanātpautra narakānmāṃ samuddhara
- 20
लोमश उवाच
अंशुमान् एवम् उक्तस्तु सगरेण महात्मना
जगाम दुःखात्तं देशं यत्र वै दारिता मही
lomaśa uvāca
aṃśumān evam uktastu sagareṇa mahātmanā
jagāma duḥkhāttaṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī
- 21
स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह
अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम्
sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha
apaśyacca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam
- 22
स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणम् ऋषिसत्तमम्
प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यम् अस्मै न्यवेदयत्
sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇam ṛṣisattamam
praṇamya śirasā bhūmau kāryam asmai nyavedayat
- 23
ततः प्रीतो महातेजाः कपिलो ऽंशुमतो ऽभवत्
उवाच चैनं धर्मात्मा वरदो ऽस्मीति भारत
tataḥ prīto mahātejāḥ kapilo 'ṃśumato 'bhavat
uvāca cainaṃ dharmātmā varado 'smīti bhārata
- 24
स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्
द्वितीयम् उदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया
sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt
dvitīyam udakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā
- 25
तम् उवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवः
ददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसे ऽनघ
tam uvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥ
dadāni tava bhadraṃ te yadyatprārthayase 'nagha
- 26
त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम्
त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता
tvayi kṣamā ca dharmaśca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam
tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃśca tvayā pitā
- 27
तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः
पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवाद् आनयिष्यति
पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्
tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ
pautraśca te tripathagāṃ tridivād ānayiṣyati
pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram
- 28
हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव
यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः
hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava
yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ
- 29
अंशुमान् एवम् उक्तस्तु कपिलेन महात्मना
आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः
aṃśumān evam uktastu kapilena mahātmanā
ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ
- 30
सो ऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः
मूर्ध्नि तेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वं न्यवेदयत्
so 'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ
mūrdhni tenāpyupāghrātastasmai sarvaṃ nyavedayat

