29 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
स मासम् उष्य कौन्तेय भीमम् आमन्त्र्य नैषधः
पुराद् अल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति
bṛhadaśva uvāca
sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ
purād alpaparīvāro jagāma niṣadhānprati
- 2
रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः
पञ्चाशद्भिर्हयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः
rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ
pañcāśadbhirhayaiścaiva ṣaṭśataiśca padātibhiḥ
- 3
स कम्पयन्न् इव महीं त्वरमाणो महीपतिः
प्रविवेशातिसंरब्धस्तरसैव महामनाः
sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ
praviveśātisaṃrabdhastarasaiva mahāmanāḥ
- 4
ततः पुष्करम् आसाद्य वीरसेनसुतो नलः
उवाच दीव्याव पुनर्बहु वित्तं मयार्जितम्
tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ
uvāca dīvyāva punarbahu vittaṃ mayārjitam
- 5
दमयन्ती च यच्चान्यन्मया वसु समर्जितम्
एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर
damayantī ca yaccānyanmayā vasu samarjitam
eṣa vai mama saṃnyāsastava rājyaṃ tu puṣkara
- 6
पुनः प्रवर्ततां द्यूतम् इति मे निश्चिता मतिः
एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे
punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ
ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayośca paṇāvahe
- 7
जित्वा परस्वम् आहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु
प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनम् उच्यते
jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu
pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate
- 8
न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम्
द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप
na cedvāñchasi taddyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām
dvairathenāstu vai śāntistava vā mama vā nṛpa
- 9
वंशभोज्यम् इदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा
येन तेनाप्युपायेन वृद्धानाम् इति शासनम्
vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā
yena tenāpyupāyena vṛddhānām iti śāsanam
- 10
द्वयोर् एकतरे बुद्धिः क्रियताम् अद्य पुष्कर
कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः
dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara
kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ
- 11
नैषधेनैवम् उक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्न् इव
ध्रुवम् आत्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम्
naiṣadhenaivam uktastu puṣkaraḥ prahasann iva
dhruvam ātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim
- 12
दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध
दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम्
दिष्ट्या च ध्रियसे राजन्सदारो ऽरिनिबर्हण
diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha
diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam
diṣṭyā ca dhriyase rājansadāro 'rinibarhaṇa
- 13
धनेनानेन वैदर्भी जितेन समलंकृता
माम् उपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रम् इवाप्सराः
dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṃkṛtā
mām upasthāsyati vyaktaṃ divi śakram ivāpsarāḥ
- 14
नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षामि च नैषध
देवने च मम प्रीतिर्न भवत्यसुहृद्गणैः
nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha
devane ca mama prītirna bhavatyasuhṛdgaṇaiḥ
- 15
जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीम् अनिन्दिताम्
कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि
jitvā tvadya varārohāṃ damayantīm aninditām
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi
- 16
श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः
इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः
śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ
iyeṣa sa śiraśchettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ
- 17
स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तम् उवाच ततो नृपः
पणावः किं व्याहरसे जित्वा वै व्याहरिष्यसि
smayaṃstu roṣatāmrākṣastam uvāca tato nṛpaḥ
paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi
- 18
ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च
एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः
सरत्नकोशनिचयः प्राणेन पणितो ऽपि च
tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca
ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ
saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito 'pi ca
- 19
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
मम सर्वम् इदं राज्यम् अव्यग्रं हतकण्टकम्
jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt
mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam
- 20
वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम्
तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वम् आगतः
vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum
tasyāstvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ
- 21
न तत्त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा
कलिना तत्कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे
नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन
na tattvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā
kalinā tatkṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase
nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathaṃcana
- 22
यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणान् अभ्युत्सृजामि ते
तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः
yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te
tathaiva ca mama prītistvayi vīra na saṃśayaḥ
- 23
सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति
पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः
saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadācitprahāsyati
puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ
- 24
एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः
स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः
evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ
svapuraṃ preṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ
- 25
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम्
पुण्यश्लोकं तदा राजन्न् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam
puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ
- 26
कीर्तिर् अस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी
यो मे वितरसि प्राणान् अधिष्ठानं च पार्थिव
kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī
yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva
- 27
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासम् उष्य तदा नृपः
प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः
sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ
prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ
- 28
महत्या सेनया राजन्विनीतैः परिचारकैः
भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ
mahatyā senayā rājanvinītaiḥ paricārakaiḥ
bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha
- 29
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तम् अनामयम्
प्रविवेश पुरं श्रीमान् अत्यर्थम् उपशोभितम्
प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः
prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam
praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam
praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ

