30 shlokas
- 1
दमयन्त्युवाच
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः
उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः
damayantyuvāca
gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ
upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ
- 2
अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता
पृच्छेथाः पुरुषं ह्येनं यथातत्त्वम् अनिन्दिते
abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā
pṛcchethāḥ puruṣaṃ hyenaṃ yathātattvam anindite
- 3
अत्र मे महती शङ्का भवेद् एष नलो नृपः
तथा च मे मनस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः
atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nṛpaḥ
tathā ca me manastuṣṭirhṛdayasya ca nirvṛtiḥ
- 4
ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा
प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास्त्वम् अनिन्दिते
brūyāścainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā
prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethāstvam anindite
- 5
बृहदश्व उवाच
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकम् अब्रवीत्
दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थान्ववैक्षत
bṛhadaśva uvāca
evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt
damayantyapi kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata
- 6
केशिन्युवाच
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम्
दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ
keśinyuvāca
svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmyaham
damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha
- 7
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थम् इह चागताः
तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुम् इच्छति
kadā vai prasthitā yūyaṃ kimartham iha cāgatāḥ
tattvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotum icchati
- 8
बाहुक उवाच
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कौसल्येन यशस्विना
द्वितीयो दमयन्त्या वै श्वोभूत इति भामिनि
bāhuka uvāca
śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā
dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini
- 9
श्रुत्वा तं प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः
हयैर्वातजवैर्मुख्यैर् अहम् अस्य च सारथिः
śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ
hayairvātajavairmukhyair aham asya ca sārathiḥ
- 10
केशिन्युवाच
अथ यो ऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः
त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम्
keśinyuvāca
atha yo 'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ
tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam
- 11
बाहुक उवाच
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः
स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिम् उपस्थितः
bāhuka uvāca
puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ
sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ
- 12
अहम् अप्यश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम्
aham apyaśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ
ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam
- 13
केशिन्युवाच
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्व नु राजा नलो गतः
कथंचित्त्वयि वैतेन कथितं स्यात्तु बाहुक
keśinyuvāca
atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ
kathaṃcittvayi vaitena kathitaṃ syāttu bāhuka
- 14
बाहुक उवाच
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः
गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम्
bāhuka uvāca
ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ
gatastato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham
- 15
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि
गूढश्चरति लोके ऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः
na cānyaḥ puruṣaḥ kaścinnalaṃ vetti yaśasvini
gūḍhaścarati loke 'sminnaṣṭarūpo mahīpatiḥ
- 16
आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा
न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित्
ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā
na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhicit
- 17
केशिन्युवाच
यो ऽसावयोध्यां प्रथमं गतवान्ब्राह्मणस्तदा
इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनः पुनः
keśinyuvāca
yo 'sāvayodhyāṃ prathamaṃ gatavānbrāhmaṇastadā
imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ
- 18
क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम
उत्सृज्य विपिने सुप्ताम् अनुरक्तां प्रियां प्रिय
kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama
utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya
- 19
सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी
दह्यमाना दिवारात्रं वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī
dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā
- 20
तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव
प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं प्रयच्छ च
tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva
prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ prayaccha ca
- 21
तस्यास्तत्प्रियम् आख्यानं प्रब्रवीहि महामते
तद् एव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुम् इच्छत्य् अनिन्दिता
tasyāstatpriyam ākhyānaṃ prabravīhi mahāmate
tad eva vākyaṃ vaidarbhī śrotum icchaty aninditā
- 22
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल
यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुम् इच्छति
etacchrutvā prativacastasya dattaṃ tvayā kila
yatpurā tatpunastvatto vaidarbhī śrotum icchati
- 23
बृहदश्व उवाच
एवम् उक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन
हृदयं व्यथितं चासीद् अश्रुपूर्णे च लोचने
bṛhadaśva uvāca
evam uktasya keśinyā nalasya kurunandana
hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīd aśrupūrṇe ca locane
- 24
स निगृह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः
बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनर् एवेदम् अब्रवीत्
sa nigṛhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ
bāṣpasaṃdigdhayā vācā punar evedam abravīt
- 25
वैषम्यम् अपि सम्प्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः
आत्मानम् आत्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः
vaiṣamyam api samprāptā gopāyanti kulastriyaḥ
ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ
- 26
रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन
प्राणांश्चारित्रकवचा धारयन्तीह सत्स्त्रियः
rahitā bhartṛbhiścaiva na krudhyanti kadācana
prāṇāṃścāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ
- 27
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुम् अर्हति
prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhṛtavāsasaḥ
ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati
- 28
सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम्
भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम्
satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam
bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ kṣudhitaṃ vyasanāplutam
- 29
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुःखितः
न बाष्पम् अशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत
evaṃ bruvāṇastadvākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ
na bāṣpam aśakatsoḍhuṃ praruroda ca bhārata
- 30
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत्
तत्सर्वं कथितं चैव विकारं चैव तस्य तम्
tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat
tatsarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tam

