37 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकम् अरिंदम
आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवान् अभ्यवर्तत
vaiśampāyana uvāca
tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama
ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata
- 2
ते ऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तान् अपूजयन्
te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha
tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃstān apūjayan
- 3
ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे
प्राचीं दिशम् अभिप्रेक्ष्य महर्षिर् इदम् अब्रवीत्
tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare
prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt
- 4
असौ सागरपर्यन्तां भूमिम् आवृत्य तिष्ठति
शैलराजो महाराज मन्दरो ऽभिविराजते
asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati
śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate
- 5
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः
पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चोपशोभिताम्
indravaiśravaṇāvetāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ
parvataiśca vanāntaiśca kānanaiścopaśobhitām
- 6
एतद् आहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः
etad āhurmahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca
ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ
- 7
अतश्चोद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठन्ति वै प्रजाः
ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः
ataścodyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ
ṛṣayaścāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāśca devatāḥ
- 8
यमस्तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः
प्रेतसत्त्वगतीम् एतां दक्षिणाम् आश्रितो दिशम्
yamastu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ
pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam
- 9
एतत्संयमनं पुण्यम् अतीवाद्भुतदर्शनम्
प्रेतराजस्य भवनम् ऋद्ध्या परमया युतम्
etatsaṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam
pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam
- 10
यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति
अस्तं पर्वतराजानम् एतम् आहुर्मनीषिणः
yaṃ prāpya savitā rājansatyena pratitiṣṭhati
astaṃ parvatarājānam etam āhurmanīṣiṇaḥ
- 11
एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम्
आवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim
āvasanvaruṇo rājā bhūtāni parirakṣati
- 12
उदीचीं दीपयन्न् एष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान्
महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः
udīcīṃ dīpayann eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān
mahāmerurmahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ
- 13
यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव तिष्ठते च प्रजापतिः
भूतात्मा विसृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम्
yasminbrahmasadaścaiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ
bhūtātmā visṛjansarvaṃ yatkiṃcijjaṅgamāgamam
- 14
यान् आहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्
तेषाम् अपि महामेरुः स्थानं शिवम् अनामयम्
yān āhurbrahmaṇaḥ putrānmānasāndakṣasaptamān
teṣām api mahāmeruḥ sthānaṃ śivam anāmayam
- 15
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनर् अत्रोदयन्ति च
सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा
atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca
sapta devarṣayastāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā
- 16
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरम् उत्तमम्
यत्रात्मतृप्तैर् अध्यास्ते देवैः सह पितामहः
deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharam uttamam
yatrātmatṛptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ
- 17
यम् आहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम्
अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्
yam āhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam
anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param
- 18
ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते
देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम्
brahmaṇaḥ sadanāttasya paraṃ sthānaṃ prakāśate
devāśca yatnātpaśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam
- 19
अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः
स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
atyarkānaladīptaṃ tatsthānaṃ viṣṇormahātmanaḥ
svayaiva prabhayā rājanduṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ
- 20
तद्वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नो ऽपि च
स्वयं विभुर् अदीनात्मा तत्र ह्यभिविराजते
tadvai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no 'pi ca
svayaṃ vibhur adīnātmā tatra hyabhivirājate
- 21
यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः
yatayastatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim
pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ
- 22
योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकम् आयान्ति भारत
yogasiddhā mahātmānastamomohavivarjitāḥ
tatra gatvā punarnemaṃ lokam āyānti bhārata
- 23
स्थानम् एतन्महाभाग ध्रुवम् अक्षयम् अव्ययम्
ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर
sthānam etanmahābhāga dhruvam akṣayam avyayam
īśvarasya sadā hyetatpraṇamātra yudhiṣṭhira
- 24
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवान् अपि
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो ऽभिप्रदक्षिणम्
etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣanbhagavān api
kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam
- 25
अस्तं प्राप्य ततः संध्याम् अतिक्रम्य दिवाकरः
उदीचीं भजते काष्ठां दिशम् एष विभावसुः
astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ
udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ
- 26
स मेरुम् अनुवृत्तः सन्पुनर्गच्छति पाण्डव
प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः
sa merum anuvṛttaḥ sanpunargacchati pāṇḍava
prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ
- 27
स मासं विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषु
तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति
sa māsaṃ vibhajankālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu
tathaiva bhagavānsomo nakṣatraiḥ saha gacchati
- 28
एवम् एष परिक्रम्य महामेरुम् अतन्द्रितः
भावयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्
evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ
bhāvayansarvabhūtāni punargacchati mandaram
- 29
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत्
मार्गम् एतद् असंबाधम् आदित्यः परिवर्तते
tathā tamisrahā devo mayūkhairbhāvayañjagat
mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate
- 30
सिसृक्षुः शिशिराण्येष दक्षिणां भजते दिशम्
ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरम् ऋच्छति
sisṛkṣuḥ śiśirāṇyeṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam
tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati

