34 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चान्यद्वसु किंचन
bṛhadaśva uvāca
tatastu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ
puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yaccānyadvasu kiṃcana
- 2
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करो ऽब्रवीत्
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणो ऽस्ति कस्तव
hṛtarājyaṃ nalaṃ rājanprahasanpuṣkaro 'bravīt
dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo 'sti kastava
- 3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वम् अन्यद्धृतं मया
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे
śiṣṭā te damayantyekā sarvam anyaddhṛtaṃ mayā
damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase
- 4
पुष्करेणैवम् उक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिद् अब्रवीत्
puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā
vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃcid abravīt
- 5
ततः पुष्करम् आलोक्य नलः परममन्युमान्
उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः
tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān
utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ
- 6
एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः
निश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ
niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam
- 7
दमयन्त्येकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतो ऽन्वियात्
स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधो ऽवसत्
damayantyekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt
sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho 'vasat
- 8
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे
नले यः सम्यग् आतिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम
puṣkarastu mahārāja ghoṣayāmāsa vai pure
nale yaḥ samyag ātiṣṭhetsa gacchedvadhyatāṃ mama
- 9
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च
पौरा न तस्मिन्सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर
puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca
paurā na tasminsatkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira
- 10
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः
त्रिरात्रम् उषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ
trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan
- 11
क्षुधा सम्पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथे ऽहनि
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान्
kṣudhā sampīḍyamānastu nalo bahutithe 'hani
apaśyacchakunānkāṃściddhiraṇyasadṛśacchadān
- 12
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली
अस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति
sa cintayāmāsa tadā niṣadhādhipatirbalī
asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati
- 13
ततस्तान् अन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत्
तस्यान्तरीयम् आदाय जग्मुः सर्वे विहायसा
tatastān antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot
tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā
- 14
उत्पतन्तः खगास्ते तु वाक्यम् आहुस्तदा नलम्
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनम् अधोमुखम्
utpatantaḥ khagāste tu vākyam āhustadā nalam
dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnam adhomukham
- 15
वयम् अक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि
vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ
āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi
- 16
तान्समीक्ष्य गतान् अक्षान् आत्मानं च विवाससम्
पुण्यश्लोकस्ततो राजा दमयन्तीम् अथाब्रवीत्
tānsamīkṣya gatān akṣān ātmānaṃ ca vivāsasam
puṇyaślokastato rājā damayantīm athābravīt
- 17
येषां प्रकोपाद् ऐश्वर्यात्प्रच्युतो ऽहम् अनिन्दिते
प्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः
yeṣāṃ prakopād aiśvaryātpracyuto 'ham anindite
prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ
- 18
येषां कृते न सत्कारम् अकुर्वन्मयि नैषधाः
त इमे शकुना भूत्वा वासो ऽप्यपहरन्ति मे
yeṣāṃ kṛte na satkāram akurvanmayi naiṣadhāḥ
ta ime śakunā bhūtvā vāso 'pyapaharanti me
- 19
वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः
भर्ता ते ऽहं निबोधेदं वचनं हितम् आत्मनः
vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ
bhartā te 'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitam ātmanaḥ
- 20
एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम्
अवन्तीम् ऋक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्
ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham
avantīm ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam
- 21
एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा
आश्रमाश्च महर्षीणाम् अमी पुष्पफलान्विताः
eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā
āśramāśca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ
- 22
एष पन्था विदर्भाणाम् अयं गच्छति कोसलान्
अतः परं च देशो ऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः
eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṃ gacchati kosalān
ataḥ paraṃ ca deśo 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ
- 23
ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः
tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā
uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ
- 24
उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः
तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः
udvepate me hṛdayaṃ sīdantyaṅgāni sarvaśaḥ
tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ
- 25
हृतराज्यं हृतधनं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम्
कथम् उत्सृज्य गच्छेयम् अहं त्वां विजने वने
hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam
katham utsṛjya gaccheyam ahaṃ tvāṃ vijane vane
- 26
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम्
वने घोरे महाराज नाशयिष्यामि ते क्लमम्
śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tatsukham
vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam
- 27
न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिषजां मतम्
औषधं सर्वदुःखेषु सत्यम् एतद्ब्रवीमि ते
na ca bhāryāsamaṃ kiṃcidvidyate bhiṣajāṃ matam
auṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyam etadbravīmi te
- 28
नल उवाच
एवम् एतद्यथात्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे
नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम्
nala uvāca
evam etadyathāttha tvaṃ damayanti sumadhyame
nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam
- 29
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमर्थं भीरु शङ्कसे
त्यजेयम् अहम् आत्मानं न त्वेव त्वाम् अनिन्दिते
na cāhaṃ tyaktukāmastvāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkase
tyajeyam aham ātmānaṃ na tveva tvām anindite
- 30
दमयन्त्युवाच
यदि मां त्वं महाराज न विहातुम् इहेच्छसि
तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते
damayantyuvāca
yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātum ihecchasi
tatkimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate

