73 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
ततो ऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम्
सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत्
mārkaṇḍeya uvāca
tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām
sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat
- 2
मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना
सेव्यमानो वने तस्मिञ्जगाम मनसा प्रियाम्
mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā
sevyamāno vane tasmiñjagāma manasā priyām
- 3
विललाप स राजेन्द्रस्तत्र कान्ताम् अनुस्मरन्
कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस्तम् अथाब्रवीत्
vilalāpa sa rājendrastatra kāntām anusmaran
kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitristam athābravīt
- 4
न त्वाम् एवंविधो भावः स्प्रष्टुम् अर्हति मानद
आत्मवन्तम् इव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम्
na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada
ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam
- 5
प्रवृत्तिर् उपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च
तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय
pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca
tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya
- 6
अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम्
मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस
abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam
mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa
- 7
एवं बहुविधैर्वाक्यैर्लक्ष्मणेन स राघवः
उक्तः प्रकृतिम् आपेदे कार्ये चानन्तरो ऽभवत्
evaṃ bahuvidhairvākyairlakṣmaṇena sa rāghavaḥ
uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat
- 8
निषेव्य वारि पम्पायास्तर्पयित्वा पितॄन् अपि
प्रतस्थतुर् उभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
niṣevya vāri pampāyāstarpayitvā pitṝn api
pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau
- 9
तावृश्यमूकम् अभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम्
गिर्यग्रे वानरान्पञ्च वीरौ ददृशतुस्तदा
tāvṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim
giryagre vānarānpañca vīrau dadṛśatustadā
- 10
सुग्रीवः प्रेषयामास सचिवं वानरं तयोः
बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तम् इव स्थितम्
sugrīvaḥ preṣayāmāsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ
buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam
- 11
तेन सम्भाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवम् अभिजग्मतुः
सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस्ततो नृप
tena sambhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ
sakhyaṃ vānararājena cakre rāmastato nṛpa
- 12
तद्वासो दर्शयामासुस्तस्य कार्ये निवेदिते
वानराणां तु यत्सीता ह्रियमाणाभ्यवासृजत्
tadvāso darśayāmāsustasya kārye nivedite
vānarāṇāṃ tu yatsītā hriyamāṇābhyavāsṛjat
- 13
तत्प्रत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं प्लवगाधिपम्
पृथिव्यां वानरैश्वर्ये स्वयं रामो ऽभ्यषेचयत्
tatpratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ plavagādhipam
pṛthivyāṃ vānaraiśvarye svayaṃ rāmo 'bhyaṣecayat
- 14
प्रतिजज्ञे च काकुत्स्थः समरे वालिनो वधम्
सुग्रीवश्चापि वैदेह्याः पुनर् आनयनं नृप
pratijajñe ca kākutsthaḥ samare vālino vadham
sugrīvaścāpi vaidehyāḥ punar ānayanaṃ nṛpa
- 15
इत्युक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम्
अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धां तस्थुर्युद्धाभिकाङ्क्षिणः
ityuktvā samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparam
abhyetya sarve kiṣkindhāṃ tasthuryuddhābhikāṅkṣiṇaḥ
- 16
सुग्रीवः प्राप्य किष्किन्धां ननादौघनिभस्वनः
नास्य तन्ममृषे वाली तं तारा प्रत्यषेधयत्
sugrīvaḥ prāpya kiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥ
nāsya tanmamṛṣe vālī taṃ tārā pratyaṣedhayat
- 17
यथा नदति सुग्रीवो बलवान् एष वानरः
मन्ये चाश्रयवान्प्राप्तो न त्वं निर्गन्तुम् अर्हसि
yathā nadati sugrīvo balavān eṣa vānaraḥ
manye cāśrayavānprāpto na tvaṃ nirgantum arhasi
- 18
हेममाली ततो वाली तारां ताराधिपाननाम्
प्रोवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः
hemamālī tato vālī tārāṃ tārādhipānanām
provāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ
- 19
सर्वभूतरुतज्ञा त्वं पश्य बुद्ध्या समन्विता
केनापाश्रयवान्प्राप्तो ममैष भ्रातृगन्धिकः
sarvabhūtarutajñā tvaṃ paśya buddhyā samanvitā
kenāpāśrayavānprāpto mamaiṣa bhrātṛgandhikaḥ
- 20
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिपप्रभा
पतिम् इत्यब्रवीत्प्राज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर
cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhā
patim ityabravītprājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara
- 21
हृतदारो महासत्त्वो रामो दशरथात्मजः
तुल्यारिमित्रतां प्राप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः
hṛtadāro mahāsattvo rāmo daśarathātmajaḥ
tulyārimitratāṃ prāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ
- 22
भ्राता चास्य महाबाहुः सौमित्रिर् अपराजितः
लक्ष्मणो नाम मेधावी स्थितः कार्यार्थसिद्धये
bhrātā cāsya mahābāhuḥ saumitrir aparājitaḥ
lakṣmaṇo nāma medhāvī sthitaḥ kāryārthasiddhaye
- 23
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमांश्चानिलात्मजः
जाम्बवान् ऋक्षराजश्च सुग्रीवसचिवाः स्थिताः
maindaśca dvividaścaiva hanūmāṃścānilātmajaḥ
jāmbavān ṛkṣarājaśca sugrīvasacivāḥ sthitāḥ
- 24
सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः
अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात्
sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ
alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt
- 25
तस्यास्तद् आक्षिप्य वचो हितम् उक्तं कपीश्वरः
पर्यशङ्कत ताम् ईर्षुः सुग्रीवगतमानसाम्
tasyāstad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ
paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām
- 26
तारां परुषम् उक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात्
स्थितं माल्यवतो ऽभ्याशे सुग्रीवं सो ऽभ्यभाषत
tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt
sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata
- 27
असकृत्त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियः
मुक्तो ज्ञातिर् इति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः
asakṛttvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ
mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ
- 28
इत्युक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद्वचः
प्राप्तकालम् अमित्रघ्नो रामं संबोधयन्न् इव
ityuktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumadvacaḥ
prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva
- 29
हृतदारस्य मे राजन्हृतराज्यस्य च त्वया
किं नु जीवितसामर्थ्यम् इति विद्धि समागतम्
hṛtadārasya me rājanhṛtarājyasya ca tvayā
kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam
- 30
एवम् उक्त्वा बहुविधं ततस्तौ संनिपेततुः
समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ
evam uktvā bahuvidhaṃ tatastau saṃnipetatuḥ
samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau

